Traditie in Azië
Klassieke geschriften uit de eerste eeuwen v.Chr. en n.Chr.
De Chinese geneeskunde is een van de oudste doorlopende geneestradities ter wereld. In een graf bij Mawangdui, gesloten in 168 v.Chr., vonden archeologen zijdemanuscripten met recepten tegen tweeënvijftig kwalen. Ze laten zien hoe oud de kennis al was.
De klassieke basis ligt in een paar grote werken. De Huangdi Neijing, de "Innerlijke klassieker van de Gele Keizer", kreeg in de laatste eeuwen v.Chr. vorm. Het Shennong Bencao Jing, de kruidenklassieker van de mythische boer-keizer Shennong, beschrijft 365 middelen. Rond 200 n.Chr. schreef Zhang Zhongjing het Shanghan Lun, over koortsziekten, met formules die nog steeds worden gebruikt.
Door de eeuwen heen groeide de kennis voortdurend. In 1578 voltooide Li Shizhen het Bencao Gangmu, een enorme encyclopedie met bijna tweeduizend middelen. In de twintigste eeuw werd de traditie in China hervormd en gestandaardiseerd tot wat in het Westen nu "traditionele Chinese geneeskunde" heet.
De Chinese geneeskunde ziet het lichaam als een samenhangend geheel, verbonden met de natuur en de seizoenen. Centraal staan yin en yang, twee tegengestelde maar elkaar aanvullende krachten, zoals koud en warm, rust en beweging. Gezondheid is hun evenwicht.
Qi is de levensenergie die door het lichaam stroomt, langs banen die meridianen heten. De vijf fasen, hout, vuur, aarde, metaal en water, beschrijven hoe organen, seizoenen, smaken en emoties elkaar beïnvloeden.
Een arts stelt niet alleen een ziekte vast, maar vooral een patroon: een beeld van wat er in het hele lichaam uit balans is. Daarvoor kijkt hij naar de tong, voelt hij de pols en stelt hij veel vragen. Twee mensen met dezelfde klacht kunnen zo een heel andere behandeling krijgen.
Lange tijd werd de kennis binnen families doorgegeven of van leraar op leerling. Artsen bestudeerden de klassieken, schreven commentaren en verzamelden eigen recepten.
Er waren ook keizerlijke medische instituten, al vanaf de Tang-dynastie, met examens en opleidingen. Naast de geleerde artsen bestond een brede volkskennis van kruiden, en waren er rondtrekkende genezers en kruidenverkopers.
Tegenwoordig leiden universiteiten voor Chinese geneeskunde in China artsen op in een opleiding van vijf jaar of langer, met ook westerse geneeskunde in het programma.
De Huangdi Neijing en het Bencao Gangmu staan sinds 2011 in het UNESCO-register van het werelddocumentair erfgoed. Het Shennong Bencao Jing en het Shanghan Lun zijn de andere grote klassieken.
Een bijzonder verhaal hoort bij een boek uit de vierde eeuw, van de geleerde Ge Hong. Hij beschreef hoe je zoete alsem in koud water weekt tegen koorts. In de jaren zeventig las de Chinese onderzoekster Tu Youyou die tekst en ontdekte zo artemisinine, een middel tegen malaria. In 2015 kreeg ze daarvoor de Nobelprijs.
In 2010 erkende UNESCO acupunctuur en moxibustie als immaterieel erfgoed.
In China werkt de traditionele geneeskunde naast de westerse, met eigen ziekenhuizen, apotheken en opleidingen. Ook in Taiwan, Hongkong en Singapore is ze belangrijk, en wereldwijd zijn er beoefenaars.
Sinds 2019 heeft de internationale classificatie van ziekten van de WHO, de ICD-11, een apart hoofdstuk met diagnoses uit de traditionele geneeskunde van China, Japan en Korea.
De wetenschappelijke onderbouwing verschilt sterk per toepassing. Sommige middelen zijn goed onderzocht, voor veel andere ontbreekt bewijs.
Chinese middelen worden bijna altijd in formules gecombineerd. Elke formule heeft een hoofdmiddel en helpers. Bekende kruiden zijn ginseng, astragalus, dang gui, zoethout, dat veel formules in balans brengt, gember, kaneel en Chinese dadels.
Ook goji, rehmannia, pioenwortel en de paddenstoel poria horen bij de basis.
Elk middel heeft volgens de traditie een eigen aard (warm of koud), een smaak en een richting in het lichaam. Naast planten worden ook mineralen en dierlijke producten gebruikt.
Sommige Chinese middelen kunnen schadelijk zijn. Kruiden met aristolochiazuur veroorzaakten in de jaren negentig in België ernstige nierschade bij gebruikers van een vermageringskuur. Efedra kan het hart belasten. Koop alleen gecontroleerde producten en overleg met een arts.
Gebruik geen middelen van bedreigde dieren, zoals het schubdier of de tijger. Die handel bedreigt deze soorten met uitsterven.
Uit de keuken
AziëZweetdrijvende thee met vlier, duizendblad en muntEen klassieke hete thee voor het begin van een verkoudheid met koorts en weinig zweten.VerkoudheidKeelpijnVlierbes · Duizendblad · MuntOngeveer 4 koppen · 15–30 minuten trekken
AziëVerkoelende zonnetheeKruiden die een paar uur in de zon trekken: een frisse drank voor warme dagen.Warme dagenBernagie · Citroenmelisse · Bittere sinaasappel3 liter · 4–6 uur in de zon
AziëWitte-raapsoep met Chinese aspergeHeldere soep met tian men dong en witte raap: bevochtigend en verkoelend.Hoest en longenHerstel na ziekte of bevallingChinese asperge · Radijs4 personen · Voorbereiding 5 min, koken 25 min
AziëGepocheerd ei met paddenstoelen in heldere bouillonKippenbouillon met pijnboompitten, shiitake en een gepocheerd ei.Vermoeidheid en krachtDen · Shiitake5 personen · Voorbereiding 20 min (plus 30 min weken), koken 1 u 20 min
AziëLingzhi-soep met mager varkensvleesLang getrokken soep met lingzhi, Chinese yam, dadels en goji.Gezondheid en lang levenVermoeidheid en krachtLingzhi · Chinese yam · Chinese dadel4–6 personen · Voorbereiding 5 min, koken 2 u 45 min
AziëZilvervliesrijst met bamboescheuten en Chinees warkruidRijst die samen met de zaadjes van tu si zi gaar wordt.Onderrug en nierenMenstruatie en vruchtbaarheidChinees warkruid4 personen · Voorbereiding 5 min, koken 50 min
AziëVissenballetjessoep met spinazie en niu xiZelfgemaakte vissenballetjes, garnalen en spinazie in een bouillon van 'ossenknie'.Menstruatie en vruchtbaarheidOnderrug en nierenAchyranthes-wortel (huai niu xi)4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 25 min
Alpha from Melbourne, Australia · CC BY-SA 2.0AziëWaterkers-spareribsoep met gedroogde vijgenEen verkoelende familiesoep met waterkers, vijgen en abrikozenpitten.Warme dagenHoest en longenWaterkers · Abrikoos · Vijg4 personen · Voorbereiding 10 min (plus 1 uur weken), koken 2 u 30 min
AziëVis-groentesoep met zilverhanenkamzaadLichte soep met witte vis, kombu en de zaadjes van qing xiang zi.Ogen en bloeddrukZilverhanenkam · Kelp4 personen · Voorbereiding 15 min (plus 30 min weken), koken 1 u 15 minAziëMiso-vissoep met daikon en Chinese yamSnelle misosoep met witte vis en geprakte yam.SpijsverteringChinese yam · Radijs · Kelp4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 15 min
AziëDuivenstoofpot met Chinese yam en gojiEen van de klassieke versterkende gerechten van de Chinese kruidenkeuken.Vermoeidheid en krachtAfweerChinese yam · Goji4 personen · Voorbereiding 10 min, koken 2 u 5 min
AziëKerrierijst met Chinese kaneelZilvervliesrijst met groentekerrie op een bouillon van kaneelschors.KouHerstel na ziekte of bevallingKaneel6 personen · Voorbereiding 30 min, koken 50 min
AziëSchelpdierensoep met chuanxiongVerwarmende wintersoep met venusschelpen, gember en chuanxiong.Menstruatie en vruchtbaarheidHerstel na ziekte of bevallingBloed en doorbloedingSichuan-lavas (chuan xiong)4–6 personen · Voorbereiding 30 min, koken 1 u 10 min
AziëVissoep met papaja en tahoeEenvoudige, eiwitrijke soep voor jong en oud.AlledaagsPapaja · Soja · Gember4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 30 min
AziëVarkenssoep met waterkastanjes en Chinese dadelsZoetige soep met wortel, waterkastanje en rode dadels.Vermoeidheid en krachtHoest en longenChinese dadel · Waterkastanje · Peen4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 2 u 30 min
AziëKippensoep met tian qiHeldere kippensoep met notoginseng en gember.Bloed en doorbloedingVermoeidheid en krachtNotoginseng4–6 personen · Voorbereiding 10 min, koken 2 u 30 min
AziëVarkenssoep met cordyceps en vismaagRijke, versterkende soep met cordyceps, Chinese yam en vismaag.Vermoeidheid en krachtAfweerCordyceps · Chinese yam4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus 3 uur weken), koken 2 u 30 min
Zheng Zhou · CC BY-SA 4.0AziëSpareribsoep met lotuswortel en vier kruidenSoep met dang shen, yu zhu, sha shen en leliebol voor herstel na hoest en verkoudheid.Herstel na ziekte of bevallingHoest en longenCodonopsiswortel (dang shen) · Welriekende salomonszegel (yu zhu) · Glehniawortel (sha shen)4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 2 u 30 min
AziëZilvervliesrijst met shiitake, doperwten en fu lingRijst die gaar wordt met fijngeprakte fu ling en shiitake.Rust en slaapAfweerPoria (fu ling) · Shiitake4 personen · Voorbereiding 15 min (plus 1 uur weken), koken 50 min
AziëKip gestoofd met jobstranenStoofpot met kip, champignons, gember en het nootachtige graan van jobstranen.Gewrichten en spierenJobstranen · Gember6 personen · Voorbereiding 20 min (plus een nacht weken), koken 2 u 10 min
AziëLongan-kippensoep met drie zadenZoete bouillon met ligusterzaad, Chinese framboos, goji en longan.Menstruatie en vruchtbaarheidBloed en doorbloedingGlanzende liguster · Chinese framboos · Goji4–6 personen · Voorbereiding 5 min, koken 2 uur
AziëVierkruidentonicumsoepVerwarmende soep met vossennoot, Chinese yam, lotuszaad, fu ling en jobstranen.Vermoeidheid en krachtRust en slaapKouVossennoot · Chinese yam · Lotus4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus een nacht weken), koken 1 u 10 minAziëGestoomd ei met shiitake en vossennootZachte eierpudding met garnalen en paddenstoelen op een bouillon van vossennoot.Gezondheid en lang levenVermoeidheid en krachtVossennoot · Shiitake4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 1 uur
Kembangraps · CC BY-SA 4.0AziëCongee met jobstranen en zilvervliesrijstRijstepap voor het ontbijt, hartig of zoet.Gewrichten en spierenSpijsverteringVermoeidheid en krachtJobstranen4 personen · Voorbereiding 5 min (plus een nacht weken), koken 1 uur
AziëZoete maissoep met astragalusMaissoep op een bouillon van het 'jaden windscherm'.AfweerVerkoudheidAstragaluswortel (huang qi) · Witte atractylodes (bai zhu) · Saposhnikoviawortel (fang feng)4–6 personen · Voorbereiding 15 min, koken 35 min
AziëGestoomde zwarte kip met dadels en longanHet traditionele herstelgerecht na een bevalling.Herstel na ziekte of bevallingBloed en doorbloedingChinese dadel · Longan · Sesam4 personen · Voorbereiding 20 min (plus 30 min marineren), stomen 1 uur
AziëDuiveneisoep met witte trilzwamEen snelle soep om op krachten te komen.Herstel na ziekte of bevallingWitte trilzwam4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus 10 min weken), koken 5 min
AziëGestoofd sesamrundvlees met venkelRundvlees in een korst van geroosterde sesam, op smaak met venkelzaad.SpijsverteringKouSesam · Venkel4 personen · Voorbereiding 20 min (plus 2 uur laten staan), koken 40 min
AziëVegetarische achtschattensoepZoete kruidensoep met kastanjes, ginkgonoten, dadels en trilzwam; warm of koud.AlledaagsWitte trilzwam · Ginkgo · Chinese dadel6–8 personen · Voorbereiding 30 min, koken 2 u 15 minAziëZoete soep met witte trilzwam, lotuswortel en dadelsVersterkende dessertsoep met kandijsuiker.Vermoeidheid en krachtBloed en doorbloedingWitte trilzwam · Lotus · Chinese dadel4–6 personen · Voorbereiding 15 min (plus 15 min weken), koken 1 u 5 min
AziëGestoomde peren met bei muWarm dessert voor droge, verstopte longen.Hoest en longenKievitsbloembol (bei mu) · Peer · Kaneel4–6 personen · Voorbereiding 5 min, stomen 1 uur
2225Group8 · CC BY-SA 3.0AziëZwarte-sesamdrankEen warme drank in vijf minuten.Bloed en doorbloedingHaar en hoofdhuidHuidverzorgingSesam1 glas · 5 minutenRegister
Let opAzië · Kruid · № 205
Lilium spp.
De bolschubben van sommige lelies (bai he) worden in de Chinese geneeskunde gebruikt bij droge hoest, onrust en slapeloosheid na koorts. Lelies zijn dodelijk giftig voor katten.
Let opAzië · Voeding · № 661
Allium fistulosum
Traditioneel toegeschreven
Zweetdrijvend bij het begin van een verkoudheid door kou; uitwendig op zwellingen.
Let opAzië · Kruid · № 732
Lindera aggregata (syn. L. strychnifolia)
Traditioneel toegeschreven
Verwarmt en laat qi stromen bij pijn door kou; verwarmt de nieren bij vaak plassen.
Let opAzië · Paddenstoel · № 41
Ganoderma lucidum
Een houtzwam uit de traditionele Chinese geneeskunde; bewijs voor behandeleffecten bij mensen is beperkt.
Let opAzië · Kruid · № 734
Typha angustifolia (en T. orientalis)
Traditioneel toegeschreven
Stopt bloedingen en lost bloedstagnatie op bij pijn.
Let opAzië · Voeding · № 653
Dimocarpus longan
Traditioneel toegeschreven
Zoet, verwarmend tonicum voor hart en bloed; goed voor de spijsvertering en rustgevend.
Let opAzië · Kruid · № 671
Lophatherum gracile
Traditioneel toegeschreven
Koelt hitte in hart en maag bij onrust, dorst en aften, en bij pijnlijk plassen.
Let opAzië · Voeding · № 131
Nelumbo nucifera
Vrijwel alle delen worden gebruikt: zaden bij diarree en onrust, wortelstok als voeding, blad bij 'zomerhitte'. Wetenschappelijk bewijs is grotendeels laboratoriumonderzoek.
Let opAzië · Kruid · № 485
Dioscorea bulbifera
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, scherp, eetlustremmend; bij syfilis, aambeien, dysenterie, zweren.
Let opAzië · Kruid · № 693
Iris domestica (syn. Belamcanda chinensis)
Traditioneel toegeschreven
Koelt hitte en ontgift bij ernstige keelpijn en hoest met veel heet slijm.
Let opAzië · Mineraal · № 795
Magnetitum (ijzeroxide)
Traditioneel toegeschreven
Kalmeert de geest en opstijgende lever-yang en helpt de nieren de longenergie vast te houden.
Let opAzië · Kruid · № 655
Magnolia biondii (syn. M. liliflora)
Traditioneel toegeschreven
Verwarmt en opent de neus bij verstopte bijholten en hoofdpijn door wind-kou.
Let opAzië · Kruid · № 727
Magnolia officinalis
Traditioneel toegeschreven
Laat qi dalen, droogt vocht en lost voedselstagnatie en slijm op.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 266
Zea mays
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, heelt het slijmvlies van de urinewegen, versterkend, verzachtend.
Let opAzië · Paddenstoel · № 589
Grifola frondosa
Traditioneel toegeschreven
Adaptogeen; activeert immuuncellen tegen kanker (macrofagen, NK-cellen, T-cellen), vermindert stress en versterkt de weerstand tegen verkoudheid en griep.
Let opAzië · Voeding · № 730
Citrus reticulata
Traditioneel toegeschreven
De rijpe schil (chen pi) laat de qi van milt en long stromen en lost slijm op; de groene schil (qing pi) laat leverqi stromen.
Let opAzië · Kruid · № 348
Centella asiatica
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, versterkend, urinedrijvend, lokaal stimulerend, kalmerend; bij chronische zweren, eczeem, psoriasis, lepra, epilepsie, krankzinnigheid, klierzwellingen, abcessen, chronische reuma, diarree bij kinderen.
Let opEuropa · Kruid · № 47
Crataegus monogyna, C. laevigata (en C. pinnatifida)
Onderzocht bij hartfalen, met tegenstrijdige resultaten. Voor de meeste aandoeningen is er weinig of geen goed bewijs.
Let opAfrika · Voeding · № 252
Cucumis melo
Een zoete, vochtrijke vrucht. In de Chinese geneeskunde werd de gedroogde steel (gua di) gebruikt om braken op te wekken; voor de vrucht zelf is geen medicinale werking beschreven.
Let opAzië · Mineraal · № 800
Minium (loodoxide)
Traditioneel toegeschreven
Werd uitwendig gebruikt om pus af te voeren en wonden te laten genezen; bevat lood.
Let opAfrika · Anders · № 28
Commiphora myrrha
Een gomhars met een lange geschiedenis in geneeskunde, ritueel, parfum en wierook. Moderne behandelclaims zijn niet vastgesteld.
Let opEuropa · Kruid · № 96
Tanacetum parthenium
Het best bekend als middel ter voorkoming van migraine. NCCIH meldt dat het bewijs tegenstrijdig is: sommige studies vinden een klein effect, andere niet.
Let opEuropa · Kruid · № 71
Filipendula ulmaria
Bevat salicylaten. Traditioneel gebruikt bij maagzuur, een geïrriteerde maag en gewrichtspijn. Klinisch onderzoek is schaars.
Let opAzië · Kruid · № 762
Taxillus chinensis (syn. Loranthus parasiticus)
Traditioneel toegeschreven
Versterkt lever en nieren, verdrijft wind en vocht, voedt het bloed en kalmeert de foetus.
Let opAzië · Voeding · № 763
Siraitia grosvenorii (syn. Momordica grosvenori)
Traditioneel toegeschreven
Bevochtigt en koelt de longen bij droge hoest en vermindert gezwollen klieren.
Let opAzië · Kruid · № 753
Morinda officinalis
Traditioneel toegeschreven
Versterkt de nier-yang en verdrijft wind, kou en vocht uit rug en benen.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 629
Ephedra viridis, E. nevadensis, E. californica
Traditioneel toegeschreven
Opent de oppervlakte bij wind-kou met niezen en een waterige neus, remt mild een piepende ademhaling en bevordert het plassen.
Let opAzië · Voeding · № 792
Saccharum granorum (maltose)
Traditioneel toegeschreven
Versterkt qi en milt, verzacht pijn door kou in het midden en bevochtigt de longen.
Let opAzië · Voeding · № 358
Vigna radiata
Traditioneel toegeschreven
Licht en goed verteerbaar, sattvisch (rust in het hoofd); bij koorts, zweren en bloedaandoeningen; khichadi met takra 7–10 dagen als reinigingskuur; zeepvervanger maakt de huid zacht.
Let opEuropa · Kruid · № 3
Mentha × piperita
Pepermuntolie is in studies onderzocht bij het prikkelbare-darmsyndroom en vermindert daar mogelijk buikpijn. Thee wordt gebruikt bij een volle maag en misselijkheid. Bij maagzuur kan pepermunt klachten verergeren.
Let opAzië · Kruid · № 129
Myristica fragrans
Specerij die in de Ayurveda en de Arabische geneeskunde in kleine hoeveelheden bij diarree, misselijkheid en slapeloosheid wordt gebruikt. Er is geen goed klinisch bewijs.
Let opAzië · Kruid · № 638
Panax notoginseng
Traditioneel toegeschreven
Zuivert het bloed en verbetert de doorbloeding, stelpt bloedingen, verzacht pijn en helpt kneuzingen en zwellingen te herstellen.
Azië · Kruid · № 658
Notopterygium incisum
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind, kou en vocht bij verkoudheid en reumatische pijn in hoofd, nek en schouders.
Let opAzië · Kruid · № 488
Elephantopus scaber
Traditioneel toegeschreven
Hartversterkend, samentrekkend, zuiverend, koortsverlagend, antibiotisch; bij pijnlijk plassen, urethrale afscheiding, diarree, dysenterie, braken, slangenbeten, zweren, eczeem.
Let opAzië · Anders · № 771
Liquidambar orientalis
Traditioneel toegeschreven
De hars opent de zintuigopeningen en verlicht pijn bij een beklemde borst.
Let opAzië · Kruid · № 737
Platycladus orientalis (syn. Biota orientalis)
Traditioneel toegeschreven
Koelt het bloed en stopt bloedingen; lost slijm op en helpt bij brandwonden.