Traditie in Azië

Chinese geneeskundige tradities

Klassieke geschriften uit de eerste eeuwen v.Chr. en n.Chr.

Recepten (32) Kruiden in deze traditie (329)

Planten uit de Bencao Gangmu van Li Shizhen, de grote Chinese materia medica uit de Ming-tijd. Wellcome Collection · CC BY 4.0

Geschiedenis

De Chinese geneeskunde is een van de oudste doorlopende geneestradities ter wereld. In een graf bij Mawangdui, gesloten in 168 v.Chr., vonden archeologen zijdemanuscripten met recepten tegen tweeënvijftig kwalen. Ze laten zien hoe oud de kennis al was.

De klassieke basis ligt in een paar grote werken. De Huangdi Neijing, de "Innerlijke klassieker van de Gele Keizer", kreeg in de laatste eeuwen v.Chr. vorm. Het Shennong Bencao Jing, de kruidenklassieker van de mythische boer-keizer Shennong, beschrijft 365 middelen. Rond 200 n.Chr. schreef Zhang Zhongjing het Shanghan Lun, over koortsziekten, met formules die nog steeds worden gebruikt.

Door de eeuwen heen groeide de kennis voortdurend. In 1578 voltooide Li Shizhen het Bencao Gangmu, een enorme encyclopedie met bijna tweeduizend middelen. In de twintigste eeuw werd de traditie in China hervormd en gestandaardiseerd tot wat in het Westen nu "traditionele Chinese geneeskunde" heet.

Kernideeën

De Chinese geneeskunde ziet het lichaam als een samenhangend geheel, verbonden met de natuur en de seizoenen. Centraal staan yin en yang, twee tegengestelde maar elkaar aanvullende krachten, zoals koud en warm, rust en beweging. Gezondheid is hun evenwicht.

Qi is de levensenergie die door het lichaam stroomt, langs banen die meridianen heten. De vijf fasen, hout, vuur, aarde, metaal en water, beschrijven hoe organen, seizoenen, smaken en emoties elkaar beïnvloeden.

Een arts stelt niet alleen een ziekte vast, maar vooral een patroon: een beeld van wat er in het hele lichaam uit balans is. Daarvoor kijkt hij naar de tong, voelt hij de pols en stelt hij veel vragen. Twee mensen met dezelfde klacht kunnen zo een heel andere behandeling krijgen.

Kennis en overdracht

Lange tijd werd de kennis binnen families doorgegeven of van leraar op leerling. Artsen bestudeerden de klassieken, schreven commentaren en verzamelden eigen recepten.

Er waren ook keizerlijke medische instituten, al vanaf de Tang-dynastie, met examens en opleidingen. Naast de geleerde artsen bestond een brede volkskennis van kruiden, en waren er rondtrekkende genezers en kruidenverkopers.

Tegenwoordig leiden universiteiten voor Chinese geneeskunde in China artsen op in een opleiding van vijf jaar of langer, met ook westerse geneeskunde in het programma.

Teksten en figuren

De Huangdi Neijing en het Bencao Gangmu staan sinds 2011 in het UNESCO-register van het werelddocumentair erfgoed. Het Shennong Bencao Jing en het Shanghan Lun zijn de andere grote klassieken.

Een bijzonder verhaal hoort bij een boek uit de vierde eeuw, van de geleerde Ge Hong. Hij beschreef hoe je zoete alsem in koud water weekt tegen koorts. In de jaren zeventig las de Chinese onderzoekster Tu Youyou die tekst en ontdekte zo artemisinine, een middel tegen malaria. In 2015 kreeg ze daarvoor de Nobelprijs.

In 2010 erkende UNESCO acupunctuur en moxibustie als immaterieel erfgoed.

Vandaag

In China werkt de traditionele geneeskunde naast de westerse, met eigen ziekenhuizen, apotheken en opleidingen. Ook in Taiwan, Hongkong en Singapore is ze belangrijk, en wereldwijd zijn er beoefenaars.

Sinds 2019 heeft de internationale classificatie van ziekten van de WHO, de ICD-11, een apart hoofdstuk met diagnoses uit de traditionele geneeskunde van China, Japan en Korea.

De wetenschappelijke onderbouwing verschilt sterk per toepassing. Sommige middelen zijn goed onderzocht, voor veel andere ontbreekt bewijs.

Natuur in de traditie

Chinese middelen worden bijna altijd in formules gecombineerd. Elke formule heeft een hoofdmiddel en helpers. Bekende kruiden zijn ginseng, astragalus, dang gui, zoethout, dat veel formules in balans brengt, gember, kaneel en Chinese dadels.

Ook goji, rehmannia, pioenwortel en de paddenstoel poria horen bij de basis.

Elk middel heeft volgens de traditie een eigen aard (warm of koud), een smaak en een richting in het lichaam. Naast planten worden ook mineralen en dierlijke producten gebruikt.

Respectvol omgaan

Sommige Chinese middelen kunnen schadelijk zijn. Kruiden met aristolochiazuur veroorzaakten in de jaren negentig in België ernstige nierschade bij gebruikers van een vermageringskuur. Efedra kan het hart belasten. Koop alleen gecontroleerde producten en overleg met een arts.

Gebruik geen middelen van bedreigde dieren, zoals het schubdier of de tijger. Die handel bedreigt deze soorten met uitsterven.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

Kruiden in deze traditie

Let op
Azië · Kruid · № 776
Torreya
Torreya grandis
Traditioneel toegeschreven
Werd gebruikt tegen darmwormen en bevochtigt de longen.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 718
Trichosanthesvrucht (gua lou)
Trichosanthes kirilowii
Traditioneel toegeschreven
Vrucht en zaad lossen heet slijm op en openen de borst; de wortel (tian hua fen) koelt en bevochtigt.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Azië · Kruid · № 721
Typhoniumknol (bai fu zi)
Typhonium giganteum
Traditioneel toegeschreven
Droogt vocht en slijm en verdrijft wind bij gezichtsverlamming en stuipen.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 773
Uncariastengel (gou teng)
Uncaria rhynchophylla
Traditioneel toegeschreven
Kalmeert leverwind en opstijgende lever-yang bij hoofdpijn, duizeligheid en hoge bloeddruk.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Azië · Kruid · № 707
Varkensgras
Polygonum aviculare
Traditioneel toegeschreven
Voert vochtige hitte af bij blaasontsteking, stopt jeuk en werd tegen wormen gebruikt.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 717
Varkenskervelwortel (qian hu)
Peucedanum praeruptorum
Traditioneel toegeschreven
Laat longenergie dalen en lost dik slijm op, ook bij verkoudheid.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 750
Veelbloemige duizendknoop (he shou wu)
Reynoutria multiflora (syn. Polygonum multiflorum)
Traditioneel toegeschreven
Bereid een tonicum voor bloed, lever en nieren; rauw licht laxerend en ontgiftend.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 667
Veelwortelig kroos (fu ping)
Spirodela polyrhiza
Traditioneel toegeschreven
Zweetdrijvend en plasbevorderend; helpt uitslag doorkomen.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Europa · Kruid · № 72
Venkel
Foeniculum vulgare
Het zaad wordt traditioneel gebruikt bij winderigheid, een opgeblazen gevoel en krampjes. Er zijn enkele kleine studies, maar het bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+9Volksgeloof
Let op
Azië · Voeding · № 801
Vijg
Ficus carica
Traditioneel toegeschreven
Gedroogde vijgen maken Chinese soepen van nature zoet, zoals de waterkers-spareribsoep en de achtschattensoep; ze worden gezien als bevochtigend voor long en darm.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Europa · Voeding · № 21
Vlierbes
Sambucus nigra
Bessen worden traditioneel verwerkt bij verkoudheidsklachten. Voor de meeste gezondheidsclaims is onvoldoende informatie beschikbaar.
Klooster- en volkskennis+4Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 672
Vlinderstruikknop (mi meng hua)
Buddleja officinalis
Traditioneel toegeschreven
Koelt leverhitte bij rode, gezwollen, tranende en lichtgevoelige ogen.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Voeding · № 646
Vossennoot
Euryale ferox
Traditioneel toegeschreven
Tonicum voor een lang leven dat volgens de traditie veroudering tegengaat en kracht geeft.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 694
Vuurwerkplantschors (bai xian pi)
Dictamnus dasycarpus
Traditioneel toegeschreven
Voert hitte, vocht en wind af bij jeukende, nattende huidaandoeningen.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Europa · Voeding · № 80
Walnoot
Juglans regia
De noten zijn een voedzame bron van onverzadigde vetten. Blad en groene bolster zijn samentrekkend en werden traditioneel bij huidaandoeningen en diarree gebruikt; klinisch bewijs ontbreekt.
Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 479
Warkruid
Cuscuta reflexa
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, ontwormend, zuiverend, krampwerend; bij buikpijn, obstipatie, winderigheid, leverklachten, galklachten; uitwendig bij jeuk en huidziekten.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Voeding · № 435
Waskalebas
Benincasa hispida
Traditioneel toegeschreven
Voedend, versterkend, laxerend, urinedrijvend; zaden ontwormend; sap bij bloed ophoesten en inwendige bloedingen, bij krankzinnigheid, epilepsie en zenuwziekten.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Voeding · № 803
Waterkastanje
Eleocharis dulcis
Traditioneel toegeschreven
Gepelde waterkastanjes gaan met wortel en Chinese dadels in een zoetige varkenssoep die volgens de traditie longen en milt versterkt, slijm oplost en hoest verzacht.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Europa · Voeding · № 654
Waterkers
Nasturtium officinale
Traditioneel toegeschreven
Rijk aan vitamine C, bètacaroteen en vitamine E; gebruikt om ontgifting te ondersteunen, lichaamswarmte te koelen en de longen te ondersteunen.
Kallawaya-geneeskunst+1
Let op
Afrika · Voeding · № 389
Watermeloen
Citrullus lanatus
Een zeer vochtrijke vrucht die dorst lest. De olie uit de zaden wordt gebruikt in haarverzorging. In de Chinese geneeskunde geldt de vrucht als verkoelend en vochtafdrijvend.
Oud-Egyptische geneeskunst+2
Let op
Azië · Kruid · № 682
Wede
Isatis tinctoria (syn. I. indigotica)
Traditioneel toegeschreven
Wortel (ban lan gen) en blad (da qing ye) koelen hitte en 'gif' bij virale infecties, keelpijn en bof.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Europa · Kruid · № 86
Weegbree
Plantago major
Het blad wordt traditioneel gekneusd op insectenbeten, kleine wondjes en schaafplekken gelegd en als thee bij hoest gebruikt. Klinisch bewijs is beperkt.
Klooster- en volkskennis+9Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 640
Welriekende salomonszegel (yu zhu)
Polygonatum odoratum
Traditioneel toegeschreven
Voedt de maag en bevordert de aanmaak van lichaamsvocht; bij vermoeidheid, weinig eetlust, zwakke spijsvertering en uitputting.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Afrika · Kruid · № 373
Wierook
Boswellia sacra
De hars wordt vooral als wierook en geurstof gebruikt. Extracten van verwante Boswellia-soorten zijn onderzocht bij artrose, met bescheiden en wisselende resultaten.
Oud-Egyptische geneeskunst+4Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 767
Wilde jujube
Ziziphus jujuba var. spinosa
Traditioneel toegeschreven
Voedt hart-yin en kalmeert de geest bij slapeloosheid en onrust; remt nachtzweten.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 634
Wintergroen
Gaultheria procumbens
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind en vocht en koelt hitte bij hete, gezwollen gewrichten en spierpijn, voert vochtige hitte af in de urinewegen en laat stagnerende qi en bloed stromen bij pijn.
Haudenosaunee-geneeskunde+3
Let op
Azië · Kruid · № 651
Witte atractylodes (bai zhu)
Atractylodes macrocephala
Traditioneel toegeschreven
Versterkt de milt en reguleert de maag; bij diarree en vochtophoping, en traditioneel om een miskraam te helpen voorkomen.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Azië · Kruid · № 128
Witte moerbei
Morus alba en M. nigra
Het blad (sang ye) wordt onderzocht bij bloedsuiker na de maaltijd en wordt in de Chinese geneeskunde bij hoest en koorts gebruikt; ook bast, takjes en bessen hebben elk een eigen toepassing. Het bewijs is voorlopig.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Azië · Paddenstoel · № 652
Witte trilzwam
Tremella fuciformis
Traditioneel toegeschreven
Tonicum voor de yin-energie en de longen; ondersteunt de ademhaling, de energie en een evenwichtige bloeddruk.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Afrika · Kruid · № 547
Wonderboom
Ricinus communis
Traditioneel toegeschreven
Olie mild laxerend; bladsap braakopwekkend bij vergiftiging, bladafkooksel laxerend, melk- en menstruatiebevorderend; kompres op steenpuisten en zwellingen, bij winderigheid bij kinderen; wortelafkooksel bij lumbago, reuma en ischias.
Oud-Egyptische geneeskunst+4
Let op
Azië · Kruid · № 712
Yamwortelstok (bei xie)
Dioscorea hypoglauca (syn. D. collettii)
Traditioneel toegeschreven
Maakt troebele urine helder en verdrijft wind en vocht bij reuma en huidklachten.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 632
Yerba mansa
Anemopsis californica
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind en vocht bij gewrichtspijn die erger wordt bij koud, nat weer, opent verstopte bijholten en droogt vocht bij langzaam genezende wonden en zwellingen.
Curanderismo+2
Let op
Azië · Kruid · № 478
Zedoarwortel
Curcuma zedoaria
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, windverdrijvend, slijmoplossend, verzachtend, urinedrijvend, huidprikkelend, bloedzuiverend.
Ayurveda+3
Let op
Azië · Kruid · № 648
Zilverhanenkam
Celosia argentea
Traditioneel toegeschreven
Koelt de lever, vermindert leverontsteking en helpt bij hoge bloeddruk en de oogklachten die daarmee samenhangen.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 18
Zoethoutwortel
Glycyrrhiza glabra
Wortel met een lange geschiedenis in diverse traditionele geneeswijzen; klinisch bewijs voor de meeste toepassingen is onvoldoende.
Ayurveda+9Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 121
Zomeralsem (qing hao)
Artemisia annua
Bron van artemisinine, de basis van de huidige standaardbehandeling van malaria. Thee of kruidpreparaten zijn echter geen betrouwbare malariabehandeling; de WHO raadt ze af.
Chinese geneeskundige tradities