Traditie in Azië

Ayurveda

Zuid-Azië; klassieke teksten opgebouwd over eeuwen

Recepten (2) Kruiden in deze traditie (278)

Palmbladeren met de Sushruta Samhita, Nepal; tekst uit de 12e–13e eeuw. Los Angeles County Museum of Art · publiek domein

Geschiedenis

Ayurveda betekent letterlijk "kennis van het leven": āyus is leven, veda is kennis. De wortels liggen diep in de geschiedenis van Zuid-Azië. In de Vedische teksten, vooral de Atharvaveda, komen al geneeskrachtige planten en spreuken tegen ziekte voor, maar een samenhangend medisch systeem tekent zich pas later af.

Dat systeem kreeg vorm in drie klassieke werken die samen de Bṛhat Trayī heten, "de grote drie": de Charaka Samhita, over inwendige geneeskunde, de Sushruta Samhita, over chirurgie, en de Ashtanga Hridaya van Vagbhata. De eerste twee groeiden over eeuwen en kregen hun huidige vorm ruwweg tussen enkele eeuwen vóór en enkele eeuwen na het begin van onze jaartelling. Vagbhata vatte rond de zevende eeuw beide samen. Traditionele dateringen liggen vaak veel vroeger; historici houden het op deze voorzichtigere schattingen.

Ayurveda stond nooit op zichzelf. Het beïnvloedde de Tibetaanse Sowa Rigpa en ontmoette Unani, de Grieks-Arabische geneeskunde die met islamitische vorsten naar India kwam. Onder Brits koloniaal bestuur werd westerse geneeskunde de officiële norm. Vanaf het eind van de negentiende eeuw bouwden Indiase hervormers Ayurveda opnieuw op, met eigen colleges, apotheken en gestandaardiseerde middelen. Daarom ziet de Ayurveda van nu er op veel punten anders uit dan de klassieke praktijk.

Kernideeën

Volgens de klassieke leer is alles opgebouwd uit vijf grote elementen (pañcamahābhūta): ruimte, lucht, vuur, water en aarde. In het lichaam werken ze als drie doshas. Vata staat voor beweging en komt voort uit lucht en ruimte. Pitta staat voor omzetting en warmte, uit vuur en water. Kapha geeft structuur en samenhang, uit water en aarde.

Ieder mens krijgt bij de geboorte een eigen verhouding tussen de doshas mee, de prakriti. Gezondheid betekent dat de doshas in evenwicht zijn, dat het spijsverteringsvuur (agni) goed werkt, dat de lichaamsweefsels (dhātu) gezond zijn en de afvalstoffen (mala) goed worden afgevoerd, en dat het gemoed helder is. Ziekte begint volgens deze leer vaak bij een verstoorde agni en de ophoping van onverteerde resten (āma).

Behandelen volgt dezelfde logica. Voeding en kruiden worden gekozen op hun smaak (rasa, er zijn er zes), hun werking, verwarmend of verkoelend (vīrya), en hun nawerking na de vertering (vipāka). Een goed dagritme (dinacharya) en het meebewegen met de seizoenen (ritucharya) wegen even zwaar als de middelen zelf. De klassieke Ayurveda kent acht takken, van inwendige geneeskunde en chirurgie tot kindergeneeskunde, giftenleer en verjonging (rasāyana).

Kennis en overdracht

Een ayurvedisch geneesheer heet vaidya. Eeuwenlang ging de kennis van leraar op leerling, in de guru-shishya-parampara, vaak binnen families. Leerlingen leerden de klassieke verzen uit het hoofd en keken mee in de praktijk van hun leraar.

Naast deze geschoolde traditie bestond, en bestaat nog steeds, een brede volkskennis. Denk aan huismiddelen, keukenkruiden en lokale genezers zonder klassieke opleiding, die wel diep geworteld zijn in hun streek.

Tegenwoordig leiden Indiase universiteiten op tot Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery (BAMS), een opleiding van ruim vijf jaar inclusief stage. Sinds 2014 ziet het Indiase ministerie van AYUSH toe op onderwijs, onderzoek en regelgeving voor Ayurveda en andere traditionele zorgsystemen.

Teksten en figuren

De Charaka Samhita is de grote tekst over inwendige geneeskunde. In acht delen en 120 hoofdstukken behandelt ze diagnose, voeding, behandeling en ook de ethiek van de arts. Ze legt veel nadruk op redeneren en op het zorgvuldig onderzoeken van de patiënt.

De Sushruta Samhita is vooral bekend om de chirurgie. Ze beschrijft instrumenten, wondverzorging en ingrepen, waaronder reconstructies van de neus die veel later ook in Europa de aandacht trokken. Daarnaast bevat ze een omvangrijke plantenkennis.

De Ashtanga Hridaya van Vagbhata vat de eerdere werken samen in verzen en wordt tot vandaag veel gebruikt in het onderwijs, vooral in Kerala. Latere werken bouwden voort op deze basis. De Bhavaprakasha uit de zestiende eeuw beschrijft bijvoorbeeld ook ziekten en planten die met Europese handelaren in India waren gekomen.

Vandaag

In India is Ayurveda een erkend zorgsysteem naast de reguliere geneeskunde, met eigen ziekenhuizen, klinieken en een grote farmaceutische industrie. Ook in Nepal en Sri Lanka heeft het een plaats in de gezondheidszorg. Kerala staat bekend om zijn behandeltradities, zoals de reinigingskuur panchakarma.

Sinds 2022 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie in Jamnagar, in de Indiase deelstaat Gujarat, haar Global Centre for Traditional Medicine, opgezet met steun van de Indiase regering. Buiten Azië kennen de meeste mensen Ayurveda als leefstijl- of wellnessbenadering. In veel westerse landen, waaronder de Verenigde Staten, is het geen gereguleerd beroep.

Goed opgezet wetenschappelijk onderzoek is schaars. Er zijn bescheiden aanwijzingen voor nut bij onder meer artrose, maar voor de meeste toepassingen ontbreekt stevig bewijs.

Natuur in de traditie

Planten vormen het grootste deel van de ayurvedische apotheek. Daarnaast komen mineralen, metalen en dierlijke producten voor, vooral in de latere rasashastra: de alchemistische tak die metalen bewerkt tot zogenoemde bhasma's.

Bekende planten zijn kurkuma (haridra), tulsi of heilige basilicum, ashwagandha, gember, neem en guduchi, en de drie vruchten van triphala: amalaki, bibhitaki en haritaki. Een plant wordt zelden los gebruikt. Formules combineren meerdere middelen, vaak met honing, ghee of melk als drager (anupāna), die de werking zou sturen.

Voeding is in Ayurveda een geneesmiddel op zich. Kitchari, rijst gekookt met mungbonen en kruiden, gekruide melk en ghee horen bij de dagelijkse zorg. Wat goed is, hangt af van iemands prakriti, van het seizoen en zelfs van het tijdstip van de dag.

Respectvol omgaan

Ayurveda is een levend kennissysteem met religieuze en filosofische wortels in Zuid-Azië, geen verzameling wellnessproducten. De begrippen hebben een precieze betekenis; een "dosha-test" in een tijdschrift doet de traditie tekort.

Wees ook praktisch voorzichtig. Sommige ayurvedische producten, vooral uit de metaalbewerkende traditie, kunnen lood, kwik of arseen bevatten. In een Amerikaans onderzoek uit 2015 had 40 procent van de gebruikers verhoogde loodwaarden in het bloed. Koop alleen bij betrouwbare leveranciers en overleg met een arts, zeker bij zwangerschap, borstvoeding of medicijngebruik.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

Kruiden in deze traditie

Let op
Afrika · Voeding · № 360
Fleskalebas
Lagenaria siceraria
Jonge vruchten worden als milde, licht verteerbare groente gegeten. Medische claims, bijvoorbeeld over hart of gemoedsrust, zijn niet onderzocht.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+2
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 462
Fluweelblad
Cissampelos pareira
Traditioneel toegeschreven
Licht maagversterkend, bitter tonicum, urinedrijvend, steenoplossend, samentrekkend; bij darmklachten, indigestie, diarree, verzakte baarmoeder, inwendige ontstekingen, urinewegziekten, bloedzuiverend bij huidziekten.
Kruidenkennis van de Caraïben+1
Let op
Azië · Kruid · № 528
Fluweelboon
Mucuna pruriens
Traditioneel toegeschreven
Zaden samentrekkend, ontwormend, zenuwversterkend, lustopwekkend; wortel versterkend, stimulerend, urinedrijvend, laxerend; bij zenuwziekten (verlamming), nierziekten, oedeem, olifantsziekte, witte vloed, zware menstruatie, zaadverlies.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 119
Galanga
Alpinia galanga
Een verwant van gember dat traditioneel wordt gebruikt bij misselijkheid, winderigheid en een trage spijsvertering. Klinisch bewijs is beperkt.
Ayurveda+6
Let op
Azië · Kruid · № 503
Gamhar
Gmelina arborea
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, maagversterkend, bitter tonicum, verkoelend, laxerend, melkbevorderend; vrucht in verkoelende afkooksels bij koorts en galklachten, hoofdpijn, koorts en indigestie; ter voorkoming van miskraam.
Ayurveda
Let op
Afrika · Kruid · № 433
Gele orchideeboom
Bauhinia tomentosa
Traditioneel toegeschreven
Tegen dysenterie, ontwormend; vrucht urinedrijvend; zaden versterkend en lustopwekkend; bij leverontsteking, dysenterie, gezwellen en wonden, slangenbeten.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 468
Gele tijloos
Colchicum luteum
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, windverdrijvend, laxerend, lustopwekkend; bij jicht, reuma, lever- en miltziekten; uitwendig tegen ontsteking en pijn.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 1
Gember
Zingiber officinale
Helpt bij misselijkheid, stimuleert de bloedsomloop en heeft een verwarmende werking.
Ayurveda+6Volksgeloof
Let op
Azië · Voeding · № 269
Gerst
Hordeum vulgare
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, licht; goed voor huid en haar.
Ayurveda+4Volksgeloof
Let op
Azië · Voeding · № 827
Ghee
Geklaarde boter die in de Ayurveda als voeding en als drager voor kruiden wordt gebruikt.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 472
Gifbol
Crinum defixum
Traditioneel toegeschreven
Braakopwekkend, zweetdrijvend, laxerend; bladeren bij fijt, ontstoken tenen en vingers, gewrichten en verstuikingen; bladsap bij oorklachten; bol bij galklachten, urineklachten en reuma.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 556
Gorakhmundi
Sphaeranthus indicus
Traditioneel toegeschreven
Bitter, versterkend, maagversterkend, stimulerend, zuiverend; bij galklachten, gezwellen, wormen, huidziekten (bloedzuiverend), bloedende aambeien, syfilis, urethrale afscheiding, bindvliesontsteking.
Ayurveda
Let op
Azië · Voeding · № 343
Granaatappel
Punica granatum
Traditioneel toegeschreven
Wortel- en stamschors samentrekkend en sterk lintwormdrijvend; bloemen en schil samentrekkend en maagversterkend; sap verkoelend.
Ayurveda+3
Let op
Azië · Kruid · № 344
Groene kardemom
Elettaria cardamomum
Traditioneel toegeschreven
Aromatisch, scherp, hartversterkend, maagversterkend, laxerend, urinedrijvend, windverdrijvend; bij astma, bronchitis, aambeien, blaasklachten, winderigheid, krampen door laxeermiddelen, duizeligheid, indigestie, braken.
Ayurveda+2
Let op
Azië · Kruid · № 144
Guduchi
Tinospora cordifolia
In de Ayurveda een verjongend middel (rasayana) bij koorts en voor het afweersysteem. Studies zijn klein; er is geen bewezen werking tegen infecties.
Ayurveda+2
Let op
Azië · Kruid · № 142
Guggul
Commiphora wightii (syn. C. mukul)
De hars wordt in de Ayurveda gebruikt bij gewrichtsklachten, overgewicht en een hoog cholesterol. Een Amerikaanse studie vond geen verlaging van het cholesterol; LDL steeg zelfs licht.
Ayurveda+2
Let op
Azië · Kruid · № 505
Gulsakri
Grewia hirsuta
Traditioneel toegeschreven
Koortsverlagend, urinedrijvend, slijmoplossend, antiviraal; vrucht bij diarree en dysenterie, wondheling, hartziekten, zaadverlies en witte vloed.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 486
Gurjunbalsem
Dipterocarpus indicus
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, urinedrijvend, zuiverend; bij chronische bronchitis, gonorroe, witte vloed, vaginale afscheiding, lepra en huidziekten.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 506
Gurmar
Gymnema sylvestre
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, maagversterkend, versterkend, verkoelend, urinedrijvend, bloedsuikerverlagend (onderdrukt zoete smaak); bij diabetes en suiker in de urine, slangenbeten, koorts, hoest, gezwollen klieren.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 139
Haritaki en triphala
Terminalia chebula
Haritaki wordt in de Ayurveda als verjongend middel en mild laxeermiddel gebruikt. Triphala, een mengsel van drie vruchten, is de bekendste ayurvedische formule voor de spijsvertering. Klinisch onderzoek is beperkt.
Ayurveda+3
Let op
Afrika · Kruid · № 536
Harmelraute
Peganum harmala
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, koortswerend, stimulerend, menstruatiebevorderend; tegen lintworm, wisselkoorts en chronische malaria, pijnstillend bij astma, koliek, geelzucht; bevordert melk en menstruatie; gorgelen bij keelontsteking; tegen hoofdluis.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+2
Let op
Europa · Voeding · № 66
Haver
Avena sativa
Havervlokken leveren bètaglucaan, een vezel die volgens erkende gezondheidsclaims kan bijdragen aan een normaal cholesterolgehalte. Havermout wordt ook in baden bij een droge, jeukende huid gebruikt. De traditionele rol als zenuwversterkend middel is niet bewezen.
Westerse kruidengeneeskunde+1
Let op
Europa · Kruid · № 59
Heemst
Althaea officinalis
Wortel en blad bevatten veel slijmstoffen die een verzachtend laagje vormen; ze worden gebruikt bij droge hoest, keelirritatie en een geprikkelde maag. Het bewijs is bescheiden.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 498
Heilige vijg
Ficus religiosa
Traditioneel toegeschreven
Schors verkoelend, samentrekkend, bloedsuikerverlagend; bij gonorroe, zweren, huidziekten, schurft, hik, misselijkheid; melksap met melk lustopwekkend; olie bij eczeem, lepra, reuma; vrucht laxerend.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 438
Himalaya-berk
Betula utilis
Traditioneel toegeschreven
Antiseptisch, windverdrijvend; voor het wassen van wonden en zweren, huidziekten, hysterie.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 415
Himalaya-engelwortel
Angelica glauca
Traditioneel toegeschreven
Hartversterkend, stimulerend; bij winderigheid, obstipatie en indigestie.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 541
Himalaya-kers
Prunus puddum
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend; vrucht zuur en samentrekkend, pit bij nierstenen en gruis.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 564
Himalaya-ruit
Thalictrum foliolosum
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, licht laxerend, laxerend, urinedrijvend, koortsverlagend; bij chronische indigestie, herstel na ziekte, oogontsteking, geelzucht, winderigheid, verkoudheid (snuif), kiespijn, bindvlies- en hoornvliesontsteking.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 393
Himalaya-zilverspar
Abies spectabilis
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, maagversterkend, versterkend, samentrekkend, krampwerend, slijmoplossend; bij hoest, astma, chronische bronchitis, longaandoeningen en blaascatarre; bij vergrote milt.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 457
Himalayaceder
Cedrus deodara
Traditioneel toegeschreven
Hout windverdrijvend, zweet- en urinedrijvend; schors sterk samentrekkend en koortsverlagend; bij koorts, diarree en dysenterie, long- en urineklachten, reuma, aambeien, nierstenen; olie bij huidziekten en zweren.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Voeding · № 518
Hoekige loofah
Luffa acutangula
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, urinedrijvend, bitter tonicum, voedend, slijmoplossend, bloedsuikerverlagend; zaden braakopwekkend en laxerend; bij vergrote milt, dysenterie; bladeren op zweren, ringworm, aambeien, lepra, insecten- en slangenbeten.
Ayurveda
Let op
Afrika · Kruid · № 480
Hondsgras
Cynodon dactylon
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, samentrekkend, urinedrijvend, bloedstelpend, licht laxerend; bij oedeem, bloed in de urine, braken, chronische diarree, hysterie, bloedende aambeien, blaasirritatie, blaasstenen, jicht en reuma.
Ayurveda
Let op
Europa · Kruid · № 78
Hysop
Hyssopus officinalis
Traditioneel gebruikt bij hoest, verkoudheid en vastzittend slijm. Klinisch bewijs ontbreekt.
Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 524
Ijzerhoutboom
Mesua ferrea
Traditioneel toegeschreven
Bloesems, wortel en schors bitter, aromatisch, zweetdrijvend; gedroogde bloemen samentrekkend, maagversterkend, windverdrijvend; bij zware verkoudheid, gastritis, bronchitis, braken, dysenterie, dorst, overmatig zweten, bloedende aambeien.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 461
Indiaas laurierblad
Cinnamomum tamala
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, stimulerend, urine- en zweetdrijvend, ontstoppend, melkbevorderend; bij gebrek aan eetlust, blaasklachten, droge mond, verkoudheid, diarree, misselijkheid, indigestie, winderigheid, braken.
Ayurveda+2
Let op
Azië · Kruid · № 427
Indiase belladonna
Atropa acuminata
Traditioneel toegeschreven
Verdovend, kalmerend, urinedrijvend, krampwerend, pupilverwijdend, pijnstillend; tegengif bij opium- en paddenstoelvergiftiging, gerookt bij krampen, uitwendig bij reuma, zenuwpijn en lumbago.
Ayurveda