Traditie in Azië

Ayurveda

Zuid-Azië; klassieke teksten opgebouwd over eeuwen

Recepten (2) Kruiden in deze traditie (278)

Palmbladeren met de Sushruta Samhita, Nepal; tekst uit de 12e–13e eeuw. Los Angeles County Museum of Art · publiek domein

Geschiedenis

Ayurveda betekent letterlijk "kennis van het leven": āyus is leven, veda is kennis. De wortels liggen diep in de geschiedenis van Zuid-Azië. In de Vedische teksten, vooral de Atharvaveda, komen al geneeskrachtige planten en spreuken tegen ziekte voor, maar een samenhangend medisch systeem tekent zich pas later af.

Dat systeem kreeg vorm in drie klassieke werken die samen de Bṛhat Trayī heten, "de grote drie": de Charaka Samhita, over inwendige geneeskunde, de Sushruta Samhita, over chirurgie, en de Ashtanga Hridaya van Vagbhata. De eerste twee groeiden over eeuwen en kregen hun huidige vorm ruwweg tussen enkele eeuwen vóór en enkele eeuwen na het begin van onze jaartelling. Vagbhata vatte rond de zevende eeuw beide samen. Traditionele dateringen liggen vaak veel vroeger; historici houden het op deze voorzichtigere schattingen.

Ayurveda stond nooit op zichzelf. Het beïnvloedde de Tibetaanse Sowa Rigpa en ontmoette Unani, de Grieks-Arabische geneeskunde die met islamitische vorsten naar India kwam. Onder Brits koloniaal bestuur werd westerse geneeskunde de officiële norm. Vanaf het eind van de negentiende eeuw bouwden Indiase hervormers Ayurveda opnieuw op, met eigen colleges, apotheken en gestandaardiseerde middelen. Daarom ziet de Ayurveda van nu er op veel punten anders uit dan de klassieke praktijk.

Kernideeën

Volgens de klassieke leer is alles opgebouwd uit vijf grote elementen (pañcamahābhūta): ruimte, lucht, vuur, water en aarde. In het lichaam werken ze als drie doshas. Vata staat voor beweging en komt voort uit lucht en ruimte. Pitta staat voor omzetting en warmte, uit vuur en water. Kapha geeft structuur en samenhang, uit water en aarde.

Ieder mens krijgt bij de geboorte een eigen verhouding tussen de doshas mee, de prakriti. Gezondheid betekent dat de doshas in evenwicht zijn, dat het spijsverteringsvuur (agni) goed werkt, dat de lichaamsweefsels (dhātu) gezond zijn en de afvalstoffen (mala) goed worden afgevoerd, en dat het gemoed helder is. Ziekte begint volgens deze leer vaak bij een verstoorde agni en de ophoping van onverteerde resten (āma).

Behandelen volgt dezelfde logica. Voeding en kruiden worden gekozen op hun smaak (rasa, er zijn er zes), hun werking, verwarmend of verkoelend (vīrya), en hun nawerking na de vertering (vipāka). Een goed dagritme (dinacharya) en het meebewegen met de seizoenen (ritucharya) wegen even zwaar als de middelen zelf. De klassieke Ayurveda kent acht takken, van inwendige geneeskunde en chirurgie tot kindergeneeskunde, giftenleer en verjonging (rasāyana).

Kennis en overdracht

Een ayurvedisch geneesheer heet vaidya. Eeuwenlang ging de kennis van leraar op leerling, in de guru-shishya-parampara, vaak binnen families. Leerlingen leerden de klassieke verzen uit het hoofd en keken mee in de praktijk van hun leraar.

Naast deze geschoolde traditie bestond, en bestaat nog steeds, een brede volkskennis. Denk aan huismiddelen, keukenkruiden en lokale genezers zonder klassieke opleiding, die wel diep geworteld zijn in hun streek.

Tegenwoordig leiden Indiase universiteiten op tot Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery (BAMS), een opleiding van ruim vijf jaar inclusief stage. Sinds 2014 ziet het Indiase ministerie van AYUSH toe op onderwijs, onderzoek en regelgeving voor Ayurveda en andere traditionele zorgsystemen.

Teksten en figuren

De Charaka Samhita is de grote tekst over inwendige geneeskunde. In acht delen en 120 hoofdstukken behandelt ze diagnose, voeding, behandeling en ook de ethiek van de arts. Ze legt veel nadruk op redeneren en op het zorgvuldig onderzoeken van de patiënt.

De Sushruta Samhita is vooral bekend om de chirurgie. Ze beschrijft instrumenten, wondverzorging en ingrepen, waaronder reconstructies van de neus die veel later ook in Europa de aandacht trokken. Daarnaast bevat ze een omvangrijke plantenkennis.

De Ashtanga Hridaya van Vagbhata vat de eerdere werken samen in verzen en wordt tot vandaag veel gebruikt in het onderwijs, vooral in Kerala. Latere werken bouwden voort op deze basis. De Bhavaprakasha uit de zestiende eeuw beschrijft bijvoorbeeld ook ziekten en planten die met Europese handelaren in India waren gekomen.

Vandaag

In India is Ayurveda een erkend zorgsysteem naast de reguliere geneeskunde, met eigen ziekenhuizen, klinieken en een grote farmaceutische industrie. Ook in Nepal en Sri Lanka heeft het een plaats in de gezondheidszorg. Kerala staat bekend om zijn behandeltradities, zoals de reinigingskuur panchakarma.

Sinds 2022 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie in Jamnagar, in de Indiase deelstaat Gujarat, haar Global Centre for Traditional Medicine, opgezet met steun van de Indiase regering. Buiten Azië kennen de meeste mensen Ayurveda als leefstijl- of wellnessbenadering. In veel westerse landen, waaronder de Verenigde Staten, is het geen gereguleerd beroep.

Goed opgezet wetenschappelijk onderzoek is schaars. Er zijn bescheiden aanwijzingen voor nut bij onder meer artrose, maar voor de meeste toepassingen ontbreekt stevig bewijs.

Natuur in de traditie

Planten vormen het grootste deel van de ayurvedische apotheek. Daarnaast komen mineralen, metalen en dierlijke producten voor, vooral in de latere rasashastra: de alchemistische tak die metalen bewerkt tot zogenoemde bhasma's.

Bekende planten zijn kurkuma (haridra), tulsi of heilige basilicum, ashwagandha, gember, neem en guduchi, en de drie vruchten van triphala: amalaki, bibhitaki en haritaki. Een plant wordt zelden los gebruikt. Formules combineren meerdere middelen, vaak met honing, ghee of melk als drager (anupāna), die de werking zou sturen.

Voeding is in Ayurveda een geneesmiddel op zich. Kitchari, rijst gekookt met mungbonen en kruiden, gekruide melk en ghee horen bij de dagelijkse zorg. Wat goed is, hangt af van iemands prakriti, van het seizoen en zelfs van het tijdstip van de dag.

Respectvol omgaan

Ayurveda is een levend kennissysteem met religieuze en filosofische wortels in Zuid-Azië, geen verzameling wellnessproducten. De begrippen hebben een precieze betekenis; een "dosha-test" in een tijdschrift doet de traditie tekort.

Wees ook praktisch voorzichtig. Sommige ayurvedische producten, vooral uit de metaalbewerkende traditie, kunnen lood, kwik of arseen bevatten. In een Amerikaans onderzoek uit 2015 had 40 procent van de gebruikers verhoogde loodwaarden in het bloed. Koop alleen bij betrouwbare leveranciers en overleg met een arts, zeker bij zwangerschap, borstvoeding of medicijngebruik.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

Kruiden in deze traditie

Let op
Azië · Kruid · № 563
Bibhitaki
Terminalia bellerica
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, versterkend, slijmoplossend, laxerend (onrijpe vrucht), zuiverend.
Ayurveda+2
Let op
Europa · Kruid · № 64
Bijvoet
Artemisia vulgaris
Traditioneel gebruikt als bitter voor de spijsvertering en bij een uitblijvende menstruatie. Klinisch bewijs ontbreekt grotendeels.
Angelsaksische geneeskunde+4Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 513
Bilzekruid
Hyoscyamus niger
Traditioneel toegeschreven
Bedwelmend, verdovend, pijnstillend, kalmerend, krampwerend, pupilverwijdend.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3
Let op
Azië · Kruid · № 439
Blepharis edulis
Blepharis edulis
Traditioneel toegeschreven
Oplossend, urinedrijvend, lustopwekkend, slijmoplossend; bij impotentie, bloed-, borst-, long- en leverziekten; bladeren bij koorts, urineafscheiding, leukoderma; wortel regelt menstruatie.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 440
Blumea lacera
Blumea lacera
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, maagversterkend, krampwerend, menstruatiebevorderend, urinedrijvend; bij etterende oogafscheiding, wormen, catarre.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 447
Bonducnoot
Caesalpinia crista
Traditioneel toegeschreven
Koortswerend, krampwerend, bitter tonicum, ontwormend, koortsverlagend; bij koorts, wisselkoorts, astma, koliek, zwellingen, bloedingen, leverstoornissen, stuipen en zenuwklachten.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 463
Botbreker
Cissus quadrangularis
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, maagversterkend; versnelt botgenezing bij breuken, stengelsap bij onregelmatige menstruatie en scheurbuik, bij astma, indigestie, oorontsteking en neusbloeding.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 557
Braaknoot
Strychnos nux-vomica
Traditioneel toegeschreven
Zenuwversterkend, maagversterkend, versterkend, lustopwekkend, ruggenmerg-, ademhalings- en hartstimulerend.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 353
Brahmi
Bacopa monnieri
Traditioneel toegeschreven
Hart- en zenuwversterkend, urinedrijvend, licht laxerend, kalmerend; bij urineretentie met obstipatie, acute bronchitis en hoest bij kinderen, uitputting en zenuwinzinking, hysterie, epilepsie, heesheid.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 448
Callicarpa macrophylla
Callicarpa macrophylla
Traditioneel toegeschreven
Koortsverlagend, versterkend, bloedzuiverend; bij maagklachten, reumatische gewrichtspijn, huidziekten.
Ayurveda
Let op
Azië · Voeding · № 428
Carambola
Averrhoa carambola
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, verkoelend, tegen scheurbuik, tegen dysenterie; verkoelende dorstlesser bij koorts, rijpe vrucht bij bloedende (inwendige) aambeien.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 396
Catechu
Acacia catechu
Traditioneel toegeschreven
Sterk samentrekkend; bij chronische diarree en dysenterie, bloedende aambeien, baarmoederbloeding, witte vloed; bloedend of ontstoken tandvlees, mondzweren, vergrote amandelen; doorligwonden; melkbevorderend.
Ayurveda+2
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 161
Cayennepeper
Capsicum frutescens
Capsaïcine uit chilipepers wordt uitwendig gebruikt bij zenuwpijn en gewrichtspijn; hooggedoseerde capsaïcinepleisters zijn als medicijn erkend. Inwendig is het vooral een verwarmende specerij.
Maya-geneeskennis+6Volksgeloof
Let op
Afrika · Kruid · № 453
Chaksu
Cassia absus
Traditioneel toegeschreven
Bitter, samentrekkend, bloeddrukverlagend; bladeren bij hoest; zaden bij ringworm, huidziekten, bindvliesontsteking en oogontsteking.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 525
Champak
Michelia champaca
Traditioneel toegeschreven
Ontstoppend, zuiverend, maagversterkend, versterkend, laxerend, windverdrijvend; bij gastritis, chronische reuma, abcessen, koorts, indigestie, misselijkheid, nierziekten, gonorroe; bloemolie bij hoofdpijn, oogontsteking en jicht.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 511
Chaulmoogra
Hydnocarpus laurifolia
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, stimulerend, bacteriegroeiremmend; chaulmoogra-olie bij lepra (vermindert knobbels en huidletsels) en huidziekten.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Voeding · № 572
Chinese jujube
Zizyphus vulgaris
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, bloedsuikerverlagend, verzachtend, borstverzachtend.
Ayurveda+3
Let op
Azië · Kruid · № 355
Chinese roos (hibiscus)
Hibiscus rosa-sinensis
Traditioneel toegeschreven
Verzorgt het haar, bevordert doorbloeding van de hoofdhuid en vermindert stress.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 558
Chirayta
Swertia chirata
Traditioneel toegeschreven
Bitter tonicum, maagversterkend, ontwormend, laxerend, zuiverend, tegen diarree, koortswerend; bij wisselkoorts, huidziekten, darmwormen, astma, hik en braken, jicht; schorpioensteken.
Ayurveda+2
Let op
Azië · Voeding · № 445
Chironji
Buchanania lanzan
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, zuiverend, laxerend, urinedrijvend; zaden voedzaam, gom bij diarree, zalf bij jeuk en huidvlekken, olie bij gezwollen halsklieren, vervanger van amandelolie.
Ayurveda
Let op
Europa · Kruid · № 225
Cichorei
Cichorium intybus
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, laxerend, versterkend.
Westerse kruidengeneeskunde+2
Let op
Azië · Voeding · № 221
Citroen
Citrus limon
Traditioneel toegeschreven
Ontstekingsremmend, antihistaminisch, urinedrijvend, versterkt de aders.
Ayurveda+3Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 381
Citroengras
Cymbopogon citratus
Traditioneel toegeschreven
Voor vet haar.
Ayurveda+3
Let op
Azië · Kruid · № 731
Costuswortel (mu xiang)
Dolomiaea costus (syn. Saussurea lappa, Aucklandia lappa)
Traditioneel toegeschreven
Laat de qi in milt, maag, darm, lever en galblaas stromen; helpt tonica verteren.
Ayurveda+3
Let op
Azië · Kruid · № 471
Crêpe-gember
Costus speciosus
Traditioneel toegeschreven
Bitter, samentrekkend, stimulerend, spijsverteringsbevorderend, ontwormend, zuiverend, lustopwekkend, ontstekingsremmend; bij koorts met catarre, hoest, indigestie, wormen, huidziekten, slangenbeten.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 473
Croton oblongifolius
Croton oblongifolius
Traditioneel toegeschreven
Schors en wortel zuiverend en galbevorderend; zaden laxerend; schors bij verstuikingen en leverziekten, papjes op zwellingen, bij slangenbeten.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 474
Crotonolieboom
Croton tiglium
Traditioneel toegeschreven
Drastisch laxerend, irriterend, huidprikkelend; bij beroerte, krankzinnigheid, stuipen, hardnekkige obstipatie, wormen, ascites, oedeem, koliek, jicht; hout in kleine doses zweetdrijvend.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 430
Danti
Baliospermum montanum
Traditioneel toegeschreven
Zaden sterk laxerend, uitwendig stimulerend en huidprikkelend; wortel bij oedeem en geelzucht, bladeren bij astma, olie bij reuma, antiseptisch, bij slangenbeten.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 215
Dille
Anethum graveolens
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend.
Ayurveda+4Volksgeloof
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 481
Doornappel
Datura metel
Traditioneel toegeschreven
Verdovend, pijnstillend, krampwerend (zoals belladonna); kompres bij reumatische zwellingen, lumbago, ischias, zenuwpijn, pijnlijke gezwellen; bladeren en zaden bij astma en kinkhoest; smeersel bij pijnlijke menstruatie.
Ayurveda+1
Let op
Europa · Voeding · № 245
Druif
Vitis vinifera
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, laxerend, verkoelend, maagversterkend, urinedrijvend; bij galachtige indigestie, bloedingen, pijnlijk plassen, chronische bronchitis, hartziekten, jicht; sap bij obstipatie bij kinderen.
Volksmagie en kruidenmagie+3Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 409
Duivelsboom
Alstonia scholaris
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, bitter tonicum, samentrekkend, slijmoplossend, koortsverlagend, koortswerend; vervanger van kinine bij wisselkoorts, bij indigestie, zwakte, huidziekten, leverklachten, chronische diarree; melkbevorderend, ontwormend.
Ayurveda
Let op
Azië · Kruid · № 495
Duivelsdrek
Ferula foetida
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, windverdrijvend, krampwerend, slijmoplossend, licht laxerend, ontwormend, menstruatiebevorderend, zenuw- en longstimulerend.
Ayurveda+3
Let op
Azië · Kruid · № 394
Duivelskatoen
Abroma augusta
Traditioneel toegeschreven
Bladeren en stengel verzachtend, wortelschors menstruatiebevorderend; bij pijnlijke menstruatie, reguleert menstruatie, baarmoedertonicum, bij gonorroe; kan huidirritatie geven.
Ayurveda
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 460
Epazote
Dysphania ambrosioides (syn. Chenopodium ambrosioides)
Sterk geurend keukenkruid dat traditioneel tegen darmwormen en winderigheid wordt gebruikt. De etherische olie bevat ascaridol, dat wormen doodt maar ook voor mensen giftig is.
Curanderismo+3
Let op
Afrika · Kruid · № 118
Fenegriek
Trigonella foenum-graecum
Het zaad is onderzocht bij bloedsuiker en bij het stimuleren van moedermelk. NCCIH meldt dat er niet genoeg sterk bewijs is voor deze toepassingen.
Oud-Egyptische geneeskunst+5Volksgeloof