Naar de inhoud
Herbs & Cultures

Kloostertuin en manuscript

Europa

174 kruiden · 7 tradities

Europese geneeskennis groeide uit meerdere lagen: klassieke teksten, kloostertuinen en plaatselijke tradities. Wat op schrift staat is slechts een deel van wat mensen in hun omgeving leerden gebruiken.

Kenmerkende planten

Geschiedenis en vandaag

Culturen en tradities

Tijdsaanduidingen verwijzen waar mogelijk naar bronnen of vastgelegde teksten. Veel mondelinge kennis is ouder dan haar eerste schriftelijke vermelding.

Een plant uit de Weense Dioscorides, een afschrift van De materia medica van rond 512.

Griekenland en het Romeinse Rijk

Grieks-Romeinse geneeskunde

Geschriften vanaf de 5e eeuw v.Chr.

De Griekse geneeskunde begon niet met artsen maar met goden. In heiligdommen van Asklepios, zoals in Epidauros en op het eiland Kos, sliepen zieken een nacht in de tempel, in de hoop dat de god hen in een droom zou genezen of raad zou geven. In de vijfde eeuw v.Chr. ontstond op Kos een andere benadering, verbonden met de naam Hippocrates (ca. 460–370 v.Chr.). De zogenoemde Hippocratische geschriften, zo'n zestig teksten van verschillende auteurs, zoeken de oorzaak van ziekte niet bij de goden, maar in het lichaam, de voeding, het klimaat en de leefwijze. Later bouwden anderen hierop voort. Theophrastos schreef in de vierde eeuw v.Chr. het eerste grote werk over planten. In de eerste eeuw n.Chr. beschreef de Griekse legerarts Dioscorides in De materia medica zo'n zeshonderd planten en hun gebruik. Galenus (129–ca. 216), een arts uit Pergamon die in Rome werkte, bracht alles samen in een enorm oeuvre dat ruim vijftienhonderd jaar de Europese en islamitische geneeskunde zou bepalen.

Kruiden in deze traditie (43)

Een bladzijde uit De viribus herbarum van Macer Floridus, een kruidengedicht dat in middeleeuwse kloosters veel werd overgeschreven.

Kloosters in West- en Midden-Europa

Klooster- en volkskennis

Middeleeuwse bronnen; oudere en blijvende lokale gebruiken

Na de val van het West-Romeinse Rijk werden kloosters in Europa de bewaarplaatsen van geleerde kennis, ook van de geneeskunde. Monniken en nonnen kopieerden Latijnse en Griekse medische teksten, zodat die bewaard bleven. De regel van Benedictus, uit de zesde eeuw, bepaalt in hoofdstuk 36 dat de zorg voor zieken boven alles gaat. Kloosters kregen daarom een ziekenzaal, een apotheek en een kruidentuin. Het beroemde bouwplan van het klooster van Sankt Gallen, rond 820, toont een kruidentuin met zestien bedden naast de ziekenzaal en het huis van de arts. Ook wereldlijke heersers bemoeiden zich ermee. In de Capitulare de villis van rond 800 liet Karel de Grote vastleggen welke planten op zijn landgoederen moesten groeien: bijna honderd soorten, waaronder veel geneeskrachtige kruiden. Vanaf de tiende eeuw werd in het Italiaanse Salerno een beroemde medische school actief. In de twaalfde eeuw werkte daar ook een vrouwelijke arts, Trota, naar wie later teksten over vrouwengeneeskunde werden genoemd.

Kruiden in deze traditie (36)

Hildegard ontvangt een ingeving en geeft die door aan haar schrijver; miniatuur uit de Rupertsberg-codex van de Scivias.

Bingen aan de Rijn, Duitsland

Hildegard van Bingen

12e eeuw (ca. 1098–1179); de Physica ontstond tussen 1151 en 1158

Hildegard werd in 1098 geboren in Bermersheim bij Alzey, in een adellijke familie. Op achtjarige leeftijd werd ze toevertrouwd aan het benedictijnenklooster op de Disibodenberg, waar ze opgroeide onder de hoede van Jutta van Sponheim. In 1115 legde ze haar geloften af. Na de dood van Jutta, rond 1136, werd ze magistra: de leidster van de zustergemeenschap. Vanaf 1141 schreef ze haar visioenen op in de Scivias. Rond 1150 stichtte ze met ongeveer twintig zusters een eigen klooster op de Rupertsberg bij Bingen, en in 1165 een tweede in Eibingen, aan de overkant van de Rijn. Ze schreef theologie, componeerde muziek, correspondeerde met pausen en keizers en maakte predikreizen. Voor een vrouw in de twaalfde eeuw was dat uitzonderlijk. In dezelfde jaren ontstonden haar geschriften over natuur en geneeskunde. Hildegard stierf op 17 september 1179. Eeuwenlang werd ze als heilige vereerd zonder formele heiligverklaring. Die volgde pas in 2012, en op 7 oktober van dat jaar riep paus Benedictus XVI haar uit tot kerklerares.

Houtsneden uit een gedrukte Latijnse uitgave van Avicenna's Canon, het leerboek van de Europese medische faculteiten.

Universiteiten van Parijs, Montpellier, Padua en Bologna

Avicenna's Canon aan Europese universiteiten

Voltooid in 1025; in Europa gebruikt tot in de 18e eeuw

Ibn Sina, in Europa bekend als Avicenna, werd in 980 geboren bij Buchara, in het huidige Oezbekistan. Hij was een wonderkind: als jongeman werkte hij al als arts aan het hof. Hij schreef over filosofie, wiskunde, sterrenkunde en geneeskunde, en stierf in 1037 in Hamadan, in het huidige Iran. Rond 1025 voltooide hij de Canon van de geneeskunde, al-Qanun fi al-Tibb. In vijf boeken bracht hij de Griekse geneeskunde van Hippocrates en Galenus samen met Perzische, Arabische en Indiase kennis en met eigen waarnemingen. In de twaalfde eeuw vertaalde Gerard van Cremona de Canon in Toledo in het Latijn. Vanaf de dertiende eeuw gebruikten Europese geleerden het werk, en vanaf de veertiende eeuw stond het op het programma van universiteiten. In 1472 verscheen de eerste gedrukte Latijnse uitgave, en in Padua werd de Canon nog in 1715 onderwezen.

De titelpagina van John Gerards The Herball (Londen, 1597).

Verspreid over Europa en daarbuiten

Westerse kruidengeneeskunde

Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie

Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur. De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen. Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.

Een bladzijde uit het Oudengelse Herbarium (Cotton Vitellius C.iii), 11e eeuw.

Engeland

Angelsaksische geneeskunde

Engeland, ca. 900–1100

Uit Angelsaksisch Engeland, ruwweg van de vijfde eeuw tot de Normandische verovering in 1066, zijn opvallend veel medische teksten in de volkstaal bewaard: het Oudengels. Dat is uitzonderlijk in Europa, waar geleerde teksten meestal in het Latijn waren. Het bekendste werk is Bald's Leechbook, het "artsenboek van Bald", uit het midden van de tiende eeuw. Een aantekening aan het eind vertelt dat Bald de eigenaar was en dat een schrijver, Cild, het boek voor hem schreef. Het wordt bewaard in de British Library. Andere bronnen zijn de Lacnunga, een verzameling recepten en bezweringen, en het Oudengelse Herbarium, een vertaling van een laat-Latijns kruidenboek. Samen geven ze een rijk beeld van zorg in vroegmiddeleeuws Engeland.

Kruiden in deze traditie (13)

De alruin wordt met een hond uit de grond getrokken, zoals de legende voorschreef; Tacuinum sanitatis, ca. 1390.

Verspreid over Europa

Volksmagie en kruidenmagie

Eeuwenoude volksgebruiken; hedendaagse kruidenmagie vooral sinds de 20e eeuw

In heel Europa kregen planten in het volksgeloof bijzondere krachten. Ze beschermden huis en vee, brachten liefde, weerden onweer en kwade machten. Die gebruiken zijn vaak heel oud en werden later met christelijke feesten verbonden. Een mooi voorbeeld uit de Lage Landen is de kruidwis. Op Maria-Hemelvaart, 15 augustus, worden in Limburg en Belgisch-Limburg bundels van kruiden en granen gezegend. De bundel, met onder meer bijvoet en alsem, werd thuis bewaard en bij onweer in het vuur gegooid, ter bescherming tegen blikseminslag. Ook de midzomernacht, Sint-Jan op 24 juni, was een tijd voor kruiden. Sint-janskruid werd geplukt en boven de deur gehangen tegen onheil. In de negentiende eeuw verzamelden folkloristen zulke gebruiken, en in de twintigste eeuw ontstond een moderne kruidenmagie, vooral in heidense bewegingen.

Kruiden in deze traditie (161)

Uit de keuken

Recepten uit Europa

Alle recepten (3) →

Register

Kruiden uit Europa

Doorzoek kruiden, specerijen en andere natuurlijke ingrediënten op naam, toepassing of tag. Traditioneel gebruik is cultuurhistorische informatie en geen vervanging voor medisch advies.

174 resultaten

  • Let op

    Anders · № 308

    Iers mos

    Chondrus crispus

    Traditioneel toegeschreven

    Verzachtend, slijmoplossend, tegen braken, voedend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 103

    IJzerhard

    Verbena officinalis

    Traditioneel gebruikt bij nervositeit, uitputting en als bitter voor de spijsvertering. Wetenschappelijk bewijs ontbreekt grotendeels.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 499

    Indiase duivenkervel

    Fumaria indica

    Traditioneel toegeschreven

    Ontwormend, licht laxerend, verkoelend, zweet- en urinedrijvend, koortsverlagend, bloeddrukverlagend; bij syfilis, klierziekte, lepra, obstipatie, indigestie door trage lever, koorts, geelzucht, huidziekten.

    Ayurveda
  • Let op

    Kruid · № 203

    Iris

    Iris florentina (I. germanica 'Florentina')

    De gedroogde wortel (orriswortel) ruikt naar viooltjes en is een geurfixeerder in parfum en potpourri. Medicinaal werd ze bij hoest en kinderen bij het tanden gebruikt; ze kan allergieën veroorzaken.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+1Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 81

    Jeneverbes

    Juniperus communis

    De bessen worden traditioneel gebruikt als plaspoeder, bij spijsverteringsklachten en uitwendig bij gewrichtspijn. Klinisch bewijs is beperkt.

    Westerse kruidengeneeskunde+5Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 19

    Kamille

    Matricaria chamomilla (Duitse kamille)

    Bloemen worden als thee en in huid- of mondproducten gebruikt. Onderzoek levert voor de meeste aandoeningen onvoldoende betrouwbaar bewijs.

    Klooster- en volkskennis+7Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 214

    Karwij

    Carum carvi

    Traditioneel toegeschreven

    Windverdrijvend, aromatisch, maagversterkend, stimulerend, melkbevorderend; bij winderigheid en krampende darmen, corrigeert misselijkmakende medicijnen, schurft.

    Volksmagie en kruidenmagie+1Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 109

    Kattenkruid

    Nepeta cataria

    Traditioneel gebruikt als milde thee bij verkoudheid, koorts, onrust en buikkrampjes. Nepetalacton uit de plant is in onderzoek als insectenwerend middel.

    Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
  • Let op

    Anders · № 382

    Kelp

    Laminaria spp. / Ascophyllum nodosum

    Bruine zeewieren zijn rijk aan jodium en alginaat. Ze worden in scrubs en als voedingssupplement gebruikt; te veel jodium kan de schildklier ontregelen.

    Chinese geneeskundige tradities
  • Let op

    Voeding · № 256

    Kers

    Prunus avium

    Een vitamine C-rijke vrucht. De gedroogde steeltjes werden in de volksgeneeskunde als plaspoeder gebruikt. Zure kersen zijn onderzocht bij jicht en slaap, met voorlopige resultaten.

    Klooster- en volkskennis
  • Let op

    Kruid · № 834

    Kervel

    Anthriscus cerefolium

    Mild, anijsachtig keukenkruid, traditioneel gebruikt als zuiverend voorjaarskruid en bij spijsverteringsklachten.

    Klooster- en volkskennis+1
  • Let op

    Kruid · № 207

    Klaproos

    Papaver rhoeas

    Traditioneel toegeschreven

    Licht verdovend in grote hoeveelheden; Papaver somniferum (bron van opium) is giftig.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 75

    Kleefkruid

    Galium aparine

    In de westerse kruidengeneeskunde gebruikt als 'lymfekruid' bij gezwollen klieren en huidaandoeningen. Wetenschappelijk bewijs ontbreekt.

    Klooster- en volkskennis+2
  • Let op

    Kruid · № 100

    Klein hoefblad

    Tussilago farfara

    Een van de oudste hoestkruiden; het blad bevat verzachtende slijmstoffen. Door de giftige alkaloïden wordt het nu afgeraden.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+3
  • Let op

    Kruid · № 565

    Kleine kroonkruid

    Tribulus terrestris

    Traditioneel toegeschreven

    Verkoelend, verzachtend, urinedrijvend, versterkend, lustopwekkend.

    Ayurveda+2
  • Let op

    Kruid · № 312

    Kleine maagdenpalm

    Vinca minor

    Traditioneel toegeschreven

    Samentrekkend, circulatiebevorderend, verbetert de doorbloeding van de hersenen.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 92

    Knopig helmkruid

    Scrophularia nodosa (en S. ningpoensis)

    In de westerse kruidengeneeskunde gebruikt bij huidaandoeningen zoals eczeem en psoriasis en bij gezwollen klieren. Er is geen goed klinisch bewijs.

    Klooster- en volkskennis+2
  • Let op

    Kruid · № 271

    Koninginnekruid

    Eupatorium cannabinum

    Traditioneel toegeschreven

    Koninginnekruid koortsverlagend, urinedrijvend, laxerend, galbevorderend, slijmoplossend, immuunstimulerend; doorwas zweetdrijvend, krampwerend; purper leverkruid verzachtend urinedrijvend, antireumatisch, menstruatiebevorderend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 102

    Koningskaars

    Verbascum thapsus

    Blad en bloemen bevatten slijmstoffen en worden traditioneel bij prikkelhoest en bronchitis gebruikt; de olie van de bloemen bij oorpijn. Klinisch bewijs is beperkt.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+4
  • Let op

    Voeding · № 68

    Kool

    Brassica oleracea

    Groente met veel vitamine C en vezels. In de volksgeneeskunde worden koude koolbladeren op gezwollen borsten of pijnlijke gewrichten gelegd; kleine studies geven wisselende resultaten.

    Klooster- en volkskennis+2Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 292

    Korenbloem

    Centaurea cyanus

    Traditioneel toegeschreven

    Versterkend, stimulerend, ontstekingsremmend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 231

    Koriander

    Coriandrum sativum

    Traditioneel toegeschreven

    Aromatisch, stimulerend, windverdrijvend, maagversterkend, verkoelend, versterkend, urinedrijvend; bij winderigheid, koliek, reuma, zenuwpijn, keelpijn, indigestie, braken, verkoudheid, galklachten.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+5Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 338

    Krulzuring

    Rumex crispus

    Traditioneel toegeschreven

    Sterk laxerend, galbevorderend, reinigend.

    Westerse kruidengeneeskunde+1
  • Let op

    Kruid · № 580

    Kweek

    Elymus repens

    Traditioneel toegeschreven

    Urinedrijvend, verzachtend, samentrekkend; bij nier- en blaasklachten (nierstenen, interstitiële cystitis), helpt bloedsuiker te reguleren.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 213

    Laurier

    Laurus nobilis

    Laurierblad is een keukenkruid met cineol en eugenol. De olie van de vruchten werd uitwendig bij spierpijn gebruikt; een medicinale werking is nauwelijks onderzocht.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+1Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 6

    Lavas

    Levisticum officinale

    Het blad smaakt naar bouillon en selderij. In de volksgeneeskunde werd de wortel als plaspoeder en bij een opgeblazen gevoel gebruikt; onderzoek ontbreekt.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 44

    Lavendel

    Lavandula angustifolia

    Geurige plant voor bad- en parfumproducten en aromatherapie. Bewijs voor medische effecten is voorlopig.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+4Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 208

    Leeuwenbek

    Antirrhinum majus

    Een sierplant. In de volksgeneeskunde werden bladeren als omslag op zweren en aambeien gelegd; een medicinale werking is niet onderzocht.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 206

    Lelietje-van-dalen

    Convallaria majalis

    Traditioneel toegeschreven

    Harttonicum, urinedrijvend, laxerend, braakopwekkend.

    Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 191

    Lijsterbes

    Sorbus aucuparia

    De oranje bessen zijn rijk aan vitamine C en worden gekookt gegeten; rauw bevatten ze parasorbinezuur, dat maag en darmen irriteert. Een medicinale werking is nauwelijks onderzocht.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 226

    Linde

    Tilia × europaea

    Traditioneel toegeschreven

    Kalmerend zenuwmiddel, zweetdrijvend, vaatverwijdend, herstelt de vaatwanden, bloeddrukverlagend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Anders · № 588

    Longkruid

    Lobaria pulmonaria

    Traditioneel toegeschreven

    Antioxidant, slijmoplossend; vermindert ontsteking in luchtwegen en darmen, ondersteunt de longen en helpt bij sinusitis.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 211

    Maarts viooltje

    Viola odorata

    Traditioneel toegeschreven

    V. odorata ontstekingsremmend, slijmoplossend, urinedrijvend, antitumor; V. tricolor slijmoplossend, ontstekingsremmend, urinedrijvend, antireumatisch, laxerend, versterkt haarvaten.

    Westerse kruidengeneeskunde+3Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 113

    Malrove

    Marrubium vulgare

    Een bitter kruid dat traditioneel bij hoest met taai slijm en bronchitis wordt gebruikt. In Europa is het als traditioneel kruidengeneesmiddel erkend; klinisch bewijs is beperkt.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 239

    Maretak

    Viscum album

    Traditioneel toegeschreven

    Vertraagt de hartslag, bloeddrukverlagend, antitumor.

    Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 199

    Margriet

    Leucanthemum vulgare

    Jonge blaadjes zijn eetbaar. In de volksgeneeskunde werd een thee van bloemen gebruikt bij hoest en als wassing; een medicinale werking is niet onderzocht.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof