Traditie in Azië
Zuid-Azië; klassieke teksten opgebouwd over eeuwen
Ayurveda betekent letterlijk "kennis van het leven": āyus is leven, veda is kennis. De wortels liggen diep in de geschiedenis van Zuid-Azië. In de Vedische teksten, vooral de Atharvaveda, komen al geneeskrachtige planten en spreuken tegen ziekte voor, maar een samenhangend medisch systeem tekent zich pas later af.
Dat systeem kreeg vorm in drie klassieke werken die samen de Bṛhat Trayī heten, "de grote drie": de Charaka Samhita, over inwendige geneeskunde, de Sushruta Samhita, over chirurgie, en de Ashtanga Hridaya van Vagbhata. De eerste twee groeiden over eeuwen en kregen hun huidige vorm ruwweg tussen enkele eeuwen vóór en enkele eeuwen na het begin van onze jaartelling. Vagbhata vatte rond de zevende eeuw beide samen. Traditionele dateringen liggen vaak veel vroeger; historici houden het op deze voorzichtigere schattingen.
Ayurveda stond nooit op zichzelf. Het beïnvloedde de Tibetaanse Sowa Rigpa en ontmoette Unani, de Grieks-Arabische geneeskunde die met islamitische vorsten naar India kwam. Onder Brits koloniaal bestuur werd westerse geneeskunde de officiële norm. Vanaf het eind van de negentiende eeuw bouwden Indiase hervormers Ayurveda opnieuw op, met eigen colleges, apotheken en gestandaardiseerde middelen. Daarom ziet de Ayurveda van nu er op veel punten anders uit dan de klassieke praktijk.
Volgens de klassieke leer is alles opgebouwd uit vijf grote elementen (pañcamahābhūta): ruimte, lucht, vuur, water en aarde. In het lichaam werken ze als drie doshas. Vata staat voor beweging en komt voort uit lucht en ruimte. Pitta staat voor omzetting en warmte, uit vuur en water. Kapha geeft structuur en samenhang, uit water en aarde.
Ieder mens krijgt bij de geboorte een eigen verhouding tussen de doshas mee, de prakriti. Gezondheid betekent dat de doshas in evenwicht zijn, dat het spijsverteringsvuur (agni) goed werkt, dat de lichaamsweefsels (dhātu) gezond zijn en de afvalstoffen (mala) goed worden afgevoerd, en dat het gemoed helder is. Ziekte begint volgens deze leer vaak bij een verstoorde agni en de ophoping van onverteerde resten (āma).
Behandelen volgt dezelfde logica. Voeding en kruiden worden gekozen op hun smaak (rasa, er zijn er zes), hun werking, verwarmend of verkoelend (vīrya), en hun nawerking na de vertering (vipāka). Een goed dagritme (dinacharya) en het meebewegen met de seizoenen (ritucharya) wegen even zwaar als de middelen zelf. De klassieke Ayurveda kent acht takken, van inwendige geneeskunde en chirurgie tot kindergeneeskunde, giftenleer en verjonging (rasāyana).
Een ayurvedisch geneesheer heet vaidya. Eeuwenlang ging de kennis van leraar op leerling, in de guru-shishya-parampara, vaak binnen families. Leerlingen leerden de klassieke verzen uit het hoofd en keken mee in de praktijk van hun leraar.
Naast deze geschoolde traditie bestond, en bestaat nog steeds, een brede volkskennis. Denk aan huismiddelen, keukenkruiden en lokale genezers zonder klassieke opleiding, die wel diep geworteld zijn in hun streek.
Tegenwoordig leiden Indiase universiteiten op tot Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery (BAMS), een opleiding van ruim vijf jaar inclusief stage. Sinds 2014 ziet het Indiase ministerie van AYUSH toe op onderwijs, onderzoek en regelgeving voor Ayurveda en andere traditionele zorgsystemen.
De Charaka Samhita is de grote tekst over inwendige geneeskunde. In acht delen en 120 hoofdstukken behandelt ze diagnose, voeding, behandeling en ook de ethiek van de arts. Ze legt veel nadruk op redeneren en op het zorgvuldig onderzoeken van de patiënt.
De Sushruta Samhita is vooral bekend om de chirurgie. Ze beschrijft instrumenten, wondverzorging en ingrepen, waaronder reconstructies van de neus die veel later ook in Europa de aandacht trokken. Daarnaast bevat ze een omvangrijke plantenkennis.
De Ashtanga Hridaya van Vagbhata vat de eerdere werken samen in verzen en wordt tot vandaag veel gebruikt in het onderwijs, vooral in Kerala. Latere werken bouwden voort op deze basis. De Bhavaprakasha uit de zestiende eeuw beschrijft bijvoorbeeld ook ziekten en planten die met Europese handelaren in India waren gekomen.
In India is Ayurveda een erkend zorgsysteem naast de reguliere geneeskunde, met eigen ziekenhuizen, klinieken en een grote farmaceutische industrie. Ook in Nepal en Sri Lanka heeft het een plaats in de gezondheidszorg. Kerala staat bekend om zijn behandeltradities, zoals de reinigingskuur panchakarma.
Sinds 2022 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie in Jamnagar, in de Indiase deelstaat Gujarat, haar Global Centre for Traditional Medicine, opgezet met steun van de Indiase regering. Buiten Azië kennen de meeste mensen Ayurveda als leefstijl- of wellnessbenadering. In veel westerse landen, waaronder de Verenigde Staten, is het geen gereguleerd beroep.
Goed opgezet wetenschappelijk onderzoek is schaars. Er zijn bescheiden aanwijzingen voor nut bij onder meer artrose, maar voor de meeste toepassingen ontbreekt stevig bewijs.
Planten vormen het grootste deel van de ayurvedische apotheek. Daarnaast komen mineralen, metalen en dierlijke producten voor, vooral in de latere rasashastra: de alchemistische tak die metalen bewerkt tot zogenoemde bhasma's.
Bekende planten zijn kurkuma (haridra), tulsi of heilige basilicum, ashwagandha, gember, neem en guduchi, en de drie vruchten van triphala: amalaki, bibhitaki en haritaki. Een plant wordt zelden los gebruikt. Formules combineren meerdere middelen, vaak met honing, ghee of melk als drager (anupāna), die de werking zou sturen.
Voeding is in Ayurveda een geneesmiddel op zich. Kitchari, rijst gekookt met mungbonen en kruiden, gekruide melk en ghee horen bij de dagelijkse zorg. Wat goed is, hangt af van iemands prakriti, van het seizoen en zelfs van het tijdstip van de dag.
Ayurveda is een levend kennissysteem met religieuze en filosofische wortels in Zuid-Azië, geen verzameling wellnessproducten. De begrippen hebben een precieze betekenis; een "dosha-test" in een tijdschrift doet de traditie tekort.
Wees ook praktisch voorzichtig. Sommige ayurvedische producten, vooral uit de metaalbewerkende traditie, kunnen lood, kwik of arseen bevatten. In een Amerikaans onderzoek uit 2015 had 40 procent van de gebruikers verhoogde loodwaarden in het bloed. Koop alleen bij betrouwbare leveranciers en overleg met een arts, zeker bij zwangerschap, borstvoeding of medicijngebruik.
Uit de keuken
AziëHaldi doodh, warme kurkumamelkMelk met kurkuma en specerijen: in Indiase huishoudens een vertrouwde drank voor het slapengaan of bij een verkoudheid.Rust en slaapVerkoudheidKurkuma · Zwarte peper en pippali · Gember1 grote mok · 10 minuten
Miansari66 · CC0AziëGulkand, confituur van rozenblaadjesRozenblaadjes en suiker die samen in de zon rijpen tot een geurige, zoete pasta.Warme dagenRoos en rozenbottelEen pot van ca. 300 g · 30 minuten, plus 2–3 weken rijpenRegister
Let opAzië · Kruid · № 509
Hibiscus abelmoschus
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, windverdrijvend, verkoelend, urinedrijvend, verzachtend, maagversterkend, krampwerend, versterkend; bij zenuwzwakte, hysterie, indigestie, gonorroe, catarre van blaas en luchtwegen, jeuk.
Let opAzië · Kruid · № 530
Nyctanthes arbor-tristis
Traditioneel toegeschreven
Galbevorderend, ontwormend, laxerend, koortsverlagend, ontstekingsremmend.
Let opAzië · Voeding · № 425
Artocarpus integrifolia
Traditioneel toegeschreven
Rijpe vrucht verzachtend, voedend, laxerend; onrijpe vrucht samentrekkend; melksap bij klierzwellingen, abcessen en slangenbeten; wortel bij diarree; blad en wortel bij huidziekten.
Let opAzië · Kruid · № 39
Azadirachta indica
Al eeuwen gebruikt in de traditionele geneeskunde van India, maar er is onvoldoende klinisch bewijs voor medische voordelen.
Let opAzië · Kruid · № 482
Delphinium denudatum
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, zuiverend, maagversterkend, versterkend, pijnstillend; bij syfilis en reuma, herstel na koorts, kiespijn, tegengif bij slangenbeten en monnikskapvergiftiging.
Let opAzië · Kruid · № 129
Myristica fragrans
Specerij die in de Ayurveda en de Arabische geneeskunde in kleine hoeveelheden bij diarree, misselijkheid en slapeloosheid wordt gebruikt. Er is geen goed klinisch bewijs.
Let opAzië · Kruid · № 529
Nerium indicum
Traditioneel toegeschreven
Sterk urinedrijvend en hartversterkend (zoals digitalis), abortief.
Let opAzië · Voeding · № 484
Dillenia indica
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, laxerend; verkoelende drank bij koorts, hoestmiddel; schors en bladeren samentrekkend.
Let opAzië · Kruid · № 421
Argyreia speciosa
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, lustopwekkend, ontstekingsremmend, antiseptisch, versterkend, verzachtend; bij olifantsziekte, gewrichtsontsteking, reumatische zwelling, overgewicht, huidziekten, steenpuisten, oorontsteking.
Let opAzië · Kruid · № 488
Elephantopus scaber
Traditioneel toegeschreven
Hartversterkend, samentrekkend, zuiverend, koortsverlagend, antibiotisch; bij pijnlijk plassen, urethrale afscheiding, diarree, dysenterie, braken, slangenbeten, zweren, eczeem.
Let opAzië · Voeding · № 412
Amorphophallus campanulatus
Traditioneel toegeschreven
Maagversterkend, windverdrijvend, versterkend; bij aambeien, indigestie en zwakte, steenpuisten, oogontsteking, acute reuma; menstruatiebevorderend.
Let opAzië · Kruid · № 477
Curcuma angustifolia
Traditioneel toegeschreven
Verkoelend, verzachtend, voedzaam; bij dysenterie, pijnlijk plassen, gonorroe, tyfus, zweren van darmen en blaas; vervanger van arrowroot.
Let opAzië · Kruid · № 434
Bauhinia variegata
Traditioneel toegeschreven
Schors zuiverend, versterkend, samentrekkend; wortel windverdrijvend; bloemen laxerend; bij keelpijn, hoest, bloedende aambeien, zware menstruatie, gezwollen halsklieren, zweren, diarree, wormen, overgewicht.
Let opEuropa · Kruid · № 97
Taraxacum officinale
Het blad werkt licht vochtafdrijvend, de bittere wortel werd gebruikt voor lever en spijsvertering. NCCIH meldt dat er weinig onderzoek bij mensen is.
Let opAzië · Voeding · № 487
Dolichos biflorus
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, urinedrijvend, versterkend, koortsverlagend, ontwormend, menstruatiebevorderend, steenoplossend; bij aambeien, bronchitis, hartklachten, nierstenen, vergrote milt, hik, astma, leukoderma, witte vloed, menstruatiekrampen.
Let opAzië · Kruid · № 443
Borassus flabellifer
Traditioneel toegeschreven
Wortel verkoelend en herstellend; sap urinedrijvend, verkoelend, stimulerend, ontstekingsremmend; bij hik, maagcatarre, syfilis, gonorroe, gal- en leverklachten, vergrote milt, diabetes, tuberculose.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 452
Carica papaya
Traditioneel toegeschreven
Spijsverteringsbevorderend, ontwormend, maagversterkend, menstruatiebevorderend; rijpe vrucht licht laxerend; bladeren tegen amoebendysenterie en koorts; zaden tegen spoelwormen; melkbevorderend; onrijpe vrucht abortief.
Let opAzië · Kruid · № 437
Bergenia ligulata
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, verzachtend, samentrekkend, versterkend; bekend om het oplossen van nierstenen; bij koorts, diarree, longklachten, oogontsteking, tandjes bij kinderen.
Let opAzië · Kruid · № 522
Melia azedarach
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, versterkend, koortswerend, ontwormend; vrucht laxerend; olie insectendodend en antiseptisch.
Let opAzië · Kruid · № 395
Abrus precatorius
Traditioneel toegeschreven
Zaden purgerend, braakopwekkend, versterkend, ontstekingsremmend, lustopwekkend; bladsap bij keelpijn en droge hoest, bloedzuiverend; bladpasta bij zwellingen en reuma; zaadpasta bij ischias en verlamming; oogspoeling.
Let opEuropa · Voeding · № 259
Daucus carota
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, urinedrijvend, versterkend, windverdrijvend; drijft nier- en blaasstenen af, verlicht lage rugpijn door nieren, vermindert oedeem, herstelt de blaas, stimuleert spijsvertering; zaad traditioneel als anticonceptie.
Let opOceanië · Kruid · № 178
Euphorbia hirta
Traditioneel gebruikt bij astma en bronchitis (de naam asthma weed komt uit Queensland), bij diarree en uitwendig bij wratten. Er is laboratoriumonderzoek maar geen goed klinisch bewijs.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 263
Cucurbita moschata
Traditioneel toegeschreven
Hartverwarmend en voedend voor lichaam, geest en ziel; goed voor huid en haar.
Let opAfrika · Kruid · № 502
Gloriosa superba
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, koortswerend, galbevorderend, ontwormend, zuiverend, laxerend; tegen luizen, bij gonorroe, lepra, koliek, wormen; bevordert weeën; kompres bij reuma en zenuwpijn.
Let opAzië · Kruid · № 133
Plantago ovata
De zaadhuiden vormen een slijmerige gel: een erkende bulkvormende vezel bij verstopping en lichte diarree, die ook het LDL-cholesterol iets kan verlagen.
Let opAzië · Kruid · № 441
Boerhaavia diffusa
Traditioneel toegeschreven
Bitter, maagversterkend, laxerend, urinedrijvend, slijmoplossend, zweetdrijvend, ontstekingsremmend; bij astma, geelzucht, oedeem, bloedarmoede, inwendige ontstekingen, slangenbeten.
Let opAzië · Kruid · № 561
Tephrosia purpurea
Traditioneel toegeschreven
Koortsverlagend, galbevorderend, urinedrijvend, ontstoppend, versterkend, laxerend, bloedzuiverend, ontwormend; bij lever- en miltziekten, indigestie, opgezette buik, chronische diarree, bronchitis, astma, ontstekingen; olie bij eczeem.
Let opAzië · Voeding · № 545
Raphanus sativus
Traditioneel toegeschreven
Zaden en bladeren urinedrijvend, laxerend, steenoplossend; sap tegen scheurbuik; bij pijnlijk en moeilijk plassen, stenen, urineziekten, aambeien, buikpijn; siroop bij heesheid, kinkhoest en borstklachten.
Let opAzië · Kruid · № 410
Altingia excelsa
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, slijmoplossend, pijnstillend, windverdrijvend, ontstekingsremmend, antiseptisch; bij keelklachten, schurft, leukoderma, koliek bij kinderen, ontstoken testikel.
Let opAzië · Kruid · № 568
Vanda roxburghii
Traditioneel toegeschreven
Pijnstillend, windverdrijvend, slijmoplossend, zenuwversterkend, bloeddrukverlagend; olie bij reuma en zenuwziekten; bij syfilis, schorpioensteken, koorts, middenoorontsteking, indigestie, bronchitis, ontstekingen, hik en beven.
Let opAzië · Kruid · № 181
Rauvolfia serpentina
De wortel bevat reserpine, dat de bloeddruk verlaagt en kalmeert. Reserpine was in de jaren 1950 een van de eerste moderne bloeddrukverlagers en antipsychotica, maar is grotendeels vervangen door middelen met minder bijwerkingen.
Let opAzië · Voeding · № 408
Alocasia macrorrhiza
Traditioneel toegeschreven
Spijsverteringsbevorderend, laxerend, urinedrijvend, melkbevorderend; bij koliek, obstipatie, aambeien, oedeem, wormen, aften, schorpioensteken.
Let opAzië · Kruid · № 449
Calotropis gigantea
Traditioneel toegeschreven
Wortelschors zuiverend, versterkend, krampwerend, slijmoplossend, braakopwekkend; bij dysenterie, bronchitis, lepra, vergrote lever en milt, oedeem, wormen; werkt als digitalis op het hart.
Let opAzië · Voeding · № 267
Oryza sativa
Traditioneel toegeschreven
Licht verteerbaar, basis van genezend eten; goed voor huid en haar.
Let opAzië · Kruid · № 352
Sapindus mukorossi
Traditioneel toegeschreven
Natuurlijke shampoo (zeepachtig), reinigt hoofdhuid en haar.
Let opAzië · Kruid · № 442
Bombax ceiba
Traditioneel toegeschreven
Gom samentrekkend en bloedstelpend; wortel en schors verzachtend, urinedrijvend, lustopwekkend; bij abnormaal baarmoederbloeden, diarree, dysenterie, bloed ophoesten, zware menstruatie, blaas- en nierstenen, steenpuisten, jeuk.