Traditie in Europa
Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie
Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur.
De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen.
Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.
Lang was de westerse kruidenkunde gebaseerd op de leer van de lichaamssappen. Elk kruid had een temperament, warm of koud, droog of vochtig.
In de zestiende eeuw werd de signatuurleer populair. Volgens Paracelsus en anderen had God in de vorm of kleur van een plant een teken gelegd van zijn werking: een plant met hartvormige bladeren zou goed zijn voor het hart. Culpeper verbond bovendien elke plant met een planeet.
Moderne fytotherapie werkt anders. Ze zoekt naar werkzame stoffen, gestandaardiseerde extracten en wetenschappelijk bewijs, al leeft ook de traditionele kennis voort.
Kennis verspreidde zich via boeken, apothekers en artsen, en via de gewone mensen die kruidenboeken thuis hadden. Apothekers maakten middelen volgens farmacopees, officiële receptenboeken.
In de twintigste eeuw scheidden de wegen. De reguliere geneeskunde ging verder met zuivere stoffen en synthetische medicijnen. Kruidkundigen, natuurgeneeskundigen en fytotherapeuten zetten de kruidentraditie voort, vaak met eigen opleidingen.
In Duitsland bleef fytotherapie een gewoon onderdeel van de zorg, met kruidenmiddelen die artsen voorschrijven.
Het Cruydeboeck van Dodoens uit 1554 beschrijft honderden planten met hun namen, kenmerken en gebruik. Het is een trots van de Nederlandstalige wetenschap.
The English Physitian van Culpeper is tot vandaag in druk. Het Herball van Gerard en De historia stirpium van Fuchs zijn beroemd om hun afbeeldingen.
In 1785 schreef William Withering An Account of the Foxglove, een van de eerste zorgvuldige studies naar de werking van een plant bij patiënten.
In de Europese Unie mogen traditionele kruidenmiddelen sinds de richtlijn 2004/24/EG als geneesmiddel worden geregistreerd als ze minstens dertig jaar in gebruik zijn, waarvan vijftien in de EU, en veilig zijn. Het Europees Geneesmiddelenbureau stelt monografieën op over veel geneeskrachtige planten.
Veel moderne medicijnen komen oorspronkelijk uit planten. Kruidenthee en kruidensupplementen zijn populair.
Er is ook kritiek: sommige kruidensupplementen zijn slecht onderzocht, en de kwaliteit wisselt sterk.
De westerse kruidengeneeskunde gebruikt veel inheemse Europese planten. Kamille bij buikpijn en ontsteking, valeriaan bij onrust en slapeloosheid, sint-janskruid bij neerslachtigheid, pepermunt bij darmklachten.
Goudsbloem wordt gebruikt voor de huid, duizendblad bij wonden, tijm bij hoest. Daarnaast nam de westerse kruidenkunde planten uit andere werelddelen op, zoals echinacea uit Amerika.
Vingerhoedskruid, wilg en slaapbol laten zien hoe planten aan de basis van moderne medicijnen staan.
"Natuurlijk" betekent niet automatisch veilig. Vingerhoedskruid is dodelijk giftig. Sint-janskruid heeft veel interacties met medicijnen, zoals de pil, bloedverdunners en antidepressiva.
Overleg met een arts of apotheker voordat je kruidenmiddelen combineert met medicijnen.
Uit de keuken
AziëZweetdrijvende thee met vlier, duizendblad en muntEen klassieke hete thee voor het begin van een verkoudheid met koorts en weinig zweten.VerkoudheidKeelpijnVlierbes · Duizendblad · MuntOngeveer 4 koppen · 15–30 minuten trekken
AziëVerkoelende zonnetheeKruiden die een paar uur in de zon trekken: een frisse drank voor warme dagen.Warme dagenBernagie · Citroenmelisse · Bittere sinaasappel3 liter · 4–6 uur in de zon
Jim Champion from Southampton, UK · CC BY-SA 2.0EuropaVlierbloesemsiroopDe geur van juni in een fles: siroop van vlierbloesem en citroen.Warme dagenVlierbes · CitroenOngeveer 1,5 liter siroop · 30 minuten, plus 1–2 dagen trekkenRegister
Let opEuropa · Kruid · № 591
Lythrum salicaria
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, antibiotisch, krampwerend, urinedrijvend, zweetdrijvend, versterkend, verzachtend; bij dysenterie en bacteriële diarree, inflammatoire darmziekten (Crohn), versterkt nieren en blaas, voor de ogen.
Let opEuropa · Kruid · № 62
Arctium lappa
De wortel gold in Europa als 'bloedzuiverend' kruid bij huidproblemen zoals eczeem en acne; het zaad wordt in de Chinese geneeskunde bij keelpijn gebruikt. Klinisch bewijs is zwak.
Let opEuropa · Kruid · № 316
Aphanes arvensis
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, verzachtend.
Let opEuropa · Kruid · № 339
Alisma plantago-aquatica (syn. A. orientale)
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, bloeddrukverlagend, antibacterieel, leverreinigend.
Let opZuid-Amerika · Kruid · № 163
Paullinia cupana
De zaden bevatten ongeveer twee keer zoveel cafeïne als koffiebonen. Guarana zit in energiedranken en frisdranken; de opwekkende werking komt van de cafeïne.
Let opAzië · Kruid · № 144
Tinospora cordifolia
In de Ayurveda een verjongend middel (rasayana) bij koorts en voor het afweersysteem. Studies zijn klein; er is geen bewezen werking tegen infecties.
Let opAzië · Kruid · № 142
Commiphora wightii (syn. C. mukul)
De hars wordt in de Ayurveda gebruikt bij gewrichtsklachten, overgewicht en een hoog cholesterol. Een Amerikaanse studie vond geen verlaging van het cholesterol; LDL steeg zelfs licht.
Let opEuropa · Kruid · № 87
Primula veris
De wortel bevat saponinen en wordt traditioneel gebruikt bij hoest om slijm los te maken; de bloemen als rustgevende thee. Er is enig onderzoek naar combinatiepreparaten bij hoest.
Let opOceanië · Kruid · № 174
Pittosporum spp.
Blad, zaad of hout werden getrokken in heet water en gedronken of uitwendig gebruikt, onder meer bij verkoudheid, hoest, eczeem en krampen. Laboratoriumonderzoek wijst op antimicrobiële stoffen; klinische studies ontbreken.
Let opAzië · Kruid · № 139
Terminalia chebula
Haritaki wordt in de Ayurveda als verjongend middel en mild laxeermiddel gebruikt. Triphala, een mengsel van drie vruchten, is de bekendste ayurvedische formule voor de spijsvertering. Klinisch onderzoek is beperkt.
Let opEuropa · Kruid · № 82
Leonurus cardiaca
Traditioneel gebruikt bij hartkloppingen door spanning, nervositeit en menstruatieklachten. Klinisch onderzoek is schaars.
Let opEuropa · Voeding · № 66
Avena sativa
Havervlokken leveren bètaglucaan, een vezel die volgens erkende gezondheidsclaims kan bijdragen aan een normaal cholesterolgehalte. Havermout wordt ook in baden bij een droge, jeukende huid gebruikt. De traditionele rol als zenuwversterkend middel is niet bewezen.
Let opEuropa · Kruid · № 59
Althaea officinalis
Wortel en blad bevatten veel slijmstoffen die een verzachtend laagje vormen; ze worden gebruikt bij droge hoest, keelirritatie en een geprikkelde maag. Het bewijs is bescheiden.
Let opEuropa · Kruid · № 70
Equisetum arvense
Rijk aan silicium; traditioneel gebruikt als plaspoeder, bij urineweginfecties en voor haar, nagels en bindweefsel. Goed klinisch bewijs ontbreekt.
Let op
Let opEuropa · Kruid · № 69
Capsella bursa-pastoris
Traditioneel gebruikt om bloedingen te remmen, zoals bij hevige menstruatie of neusbloedingen. Het klinische bewijs is zeer beperkt.
Let opEuropa · Kruid · № 112
Glechoma hederacea
Traditioneel gebruikt bij verstopte neus, bijholteklachten en hoest. Er is nauwelijks klinisch onderzoek.
Let opEuropa · Kruid · № 77
Humulus lupulus
De bellen worden traditioneel gebruikt bij onrust en slaapproblemen, vaak samen met valeriaan. Er zijn aanwijzingen voor een licht kalmerend effect, maar het bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Kruid · № 78
Hyssopus officinalis
Traditioneel gebruikt bij hoest, verkoudheid en vastzittend slijm. Klinisch bewijs ontbreekt.
Let opEuropa · Anders · № 308
Chondrus crispus
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, slijmoplossend, tegen braken, voedend.
Let opEuropa · Kruid · № 103
Verbena officinalis
Traditioneel gebruikt bij nervositeit, uitputting en als bitter voor de spijsvertering. Wetenschappelijk bewijs ontbreekt grotendeels.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 307
Lobelia inflata
Traditioneel toegeschreven
Ontspannend, slijmoplossend, zweetdrijvend, braakopwekkend, krampwerend, anti-astmatisch.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 309
Piscidia piscipula
Traditioneel toegeschreven
Kalmerend, pijnstillend.
Let opAzië · Kruid · № 302
Styphnolobium japonicum (syn. Sophora japonica)
Traditioneel toegeschreven
Bloedstelpend, laxerend.
Let opAzië · Kruid · № 127
Lonicera japonica en L. periclymenum
De bloemknoppen (jin yin hua) zijn in de Chinese geneeskunde een belangrijk 'verkoelend' kruid bij koorts, keelpijn en verkoudheid. Laboratoriumonderzoek is er volop, goede klinische studies weinig.
Let opAzië · Kruid · № 322
Cornus officinalis
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, urinedrijvend, bloeddrukverlagend, antimicrobieel.
Let opAzië · Kruid · № 126
Jasminum officinale / J. grandiflorum
Vooral bekend als geurstof en in jasmijnthee; aromatherapie met jasmijn wordt gebruikt voor ontspanning. Medische claims zijn niet bewezen.
Let opAzië · Kruid · № 130
Nardostachys jatamansi
In de Ayurveda gebruikt als kalmerend middel bij slapeloosheid en onrust. Er is vooral dierproefonderzoek; klinisch bewijs ontbreekt.
Let opEuropa · Kruid · № 81
Juniperus communis
De bessen worden traditioneel gebruikt als plaspoeder, bij spijsverteringsklachten en uitwendig bij gewrichtspijn. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opAzië · Kruid · № 402
Acorus calamus
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, versterkend, stimulerend; herstelt keel en stem (zangers), verbetert concentratie/helder denken, bij winderigheid en zuurbranden.
Let opAzië · Anders · № 141
Cinnamomum camphora
Uitwendig in wrijfmiddelen tegen spierpijn, jeuk en verstopte neus; het geeft een verkoelend en verdovend gevoel. Er is enig bewijs voor kortdurende verlichting.
Let opEuropa · Kruid · № 19
Matricaria chamomilla (Duitse kamille)
Bloemen worden als thee en in huid- of mondproducten gebruikt. Onderzoek levert voor de meeste aandoeningen onvoldoende betrouwbaar bewijs.
Let opAzië · Voeding · № 38
Cinnamomum verum
Specerij uit de binnenbast. Onderzoek naar gezondheidseffecten is voorlopig; kaneel is geen behandeling.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 155
Phytolacca americana
Vroeger gebruikt bij gezwollen klieren, keelontsteking en reuma. Door de giftigheid is het geen veilig kruid; er is geen bewijs dat het voordelen biedt die opwegen tegen de risico's.
Let opZuid-Amerika · Kruid · № 33
Uncaria tomentosa
Er is geen overtuigend wetenschappelijk bewijs dat kattenklauw bij enige aandoening helpt.
Let opEuropa · Kruid · № 109
Nepeta cataria
Traditioneel gebruikt als milde thee bij verkoudheid, koorts, onrust en buikkrampjes. Nepetalacton uit de plant is in onderzoek als insectenwerend middel.