Traditie in Europa
Eeuwenoude volksgebruiken; hedendaagse kruidenmagie vooral sinds de 20e eeuw
In heel Europa kregen planten in het volksgeloof bijzondere krachten. Ze beschermden huis en vee, brachten liefde, weerden onweer en kwade machten. Die gebruiken zijn vaak heel oud en werden later met christelijke feesten verbonden.
Een mooi voorbeeld uit de Lage Landen is de kruidwis. Op Maria-Hemelvaart, 15 augustus, worden in Limburg en Belgisch-Limburg bundels van kruiden en granen gezegend. De bundel, met onder meer bijvoet en alsem, werd thuis bewaard en bij onweer in het vuur gegooid, ter bescherming tegen blikseminslag.
Ook de midzomernacht, Sint-Jan op 24 juni, was een tijd voor kruiden. Sint-janskruid werd geplukt en boven de deur gehangen tegen onheil. In de negentiende eeuw verzamelden folkloristen zulke gebruiken, en in de twintigste eeuw ontstond een moderne kruidenmagie, vooral in heidense bewegingen.
In het volksgeloof hebben planten een eigen kracht, die je kunt gebruiken als je weet hoe. Belangrijk zijn het moment van plukken, zoals op een heilige dag of bij volle maan, de juiste woorden, en het doel.
Planten beschermen: de lijsterbes boven de staldeur tegen heksen, knoflook tegen kwaad, maretak als geluksbrenger. Ze kunnen ook liefde brengen of de toekomst voorspellen.
Er is een dunne lijn tussen volksgeneeskunde en volksmagie. Hetzelfde kruid kon tegen hoest en tegen heksen helpen.
De kennis werd mondeling doorgegeven, in families, door ouderen en door mensen die bekend stonden om hun kennis: kruidenvrouwen, wijze vrouwen en mannen, en soms de dorpspastoor.
Een hardnekkig beeld is dat in de heksenvervolgingen van de vijftiende tot de zeventiende eeuw vooral kruidenvrouwen werden verbrand. Historici zien dat genuanceerder: de meeste beschuldigden waren gewone mensen, vaak arm of alleenstaand, en geen genezers.
Tegenwoordig leeft kruidenmagie voort in moderne heidense en wiccatradities, en in een brede belangstelling voor folklore.
Folkloristen in de negentiende eeuw, zoals Jacob Grimm in zijn Deutsche Mythologie uit 1835, verzamelden veel volksgeloof over planten.
In Nederland beschreef de arts M.A. van Andel in 1909 de volksgeneeskunst in Nederland, met veel voorbeelden van magische en praktische gebruiken.
Plinius de Oudere beschreef al in de eerste eeuw hoe Keltische druïden maretak met een gouden sikkel van de eik sneden.
Veel gebruiken leven voort. De kruidwiswijding wordt in Limburg en in Elen in Belgisch-Limburg nog elk jaar gehouden. In kerstversiering hangt maretak, waaronder men elkaar kust.
Moderne kruidenmagie is populair, met boeken, rituelen en winkels.
Folkloristen en historici bestuderen deze tradities als waardevol immaterieel erfgoed.
Bekende planten uit de volksmagie zijn sint-janskruid, bijvoet, ijzerhard (verbena), vlier, lijsterbes, maretak, rozemarijn en wijnruit.
Rond de vlier hingen veel verhalen: in de vlier woonde een geest, en wie een tak wilde afsnijden, moest het eerst vragen.
Er waren ook gevaarlijke "heksenkruiden", zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, die in verhalen over vliegzalven opduiken. De alruin, met zijn mensachtige wortel, zou schreeuwen als je hem uit de grond trok.
Volksmagie is cultureel erfgoed. Waardeer het als een manier waarop mensen vroeger hun wereld begrepen.
De zogenoemde heksenkruiden, zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, zijn dodelijk giftig. Gebruik ze nooit.
Uit de keuken
Er staat nog geen recept uit deze traditie op de site. Deze recepten gebruiken wel kruiden die zij kent.
VerzorgingVoedende haarkuurVier plantaardige oliën als intensieve kuur.Haar en hoofdhuidAvocado · Olijf · WatermeloenMidden-Amerika en CaraïbenEuropaAfrikaAziëOceaniëOngeveer 235 ml · 5 minuten
VerzorgingBasislotionEen basislotion waar je zelf een geur aan geeft.HuidverzorgingAmandel · Teunisbloem · Grote engelwortelAziëNoord-AmerikaEuropaAfrikaOngeveer 470 ml · 30 minutenVerzorgingBodypowderEen zacht poeder van klei, pijlwortel en rijst.HuidverzorgingLavendel · Pijlwortel · Grote engelwortelEuropaMidden-Amerika en CaraïbenAfrikaAziëOngeveer 330 g · 5 minutenRegister
Let opAzië · Kruid · № 232
Cuminum cyminum
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, aromatisch, maagversterkend, stimulerend, samentrekkend, verkoelend; bij gonorroe, chronische diarree, indigestie, heesheid; olie als bron van thymol tegen mijnwormen.
Let opAzië · Voeding · № 261
Cucumis sativus
Traditioneel toegeschreven
Vrucht voedend en verzachtend; zaden verkoelend, urinedrijvend, versterkend; bij keelklachten, sterk urinedrijvend met suiker, bij koorts.
Let opEuropa · Voeding · № 68
Brassica oleracea
Groente met veel vitamine C en vezels. In de volksgeneeskunde worden koude koolbladeren op gezwollen borsten of pijnlijke gewrichten gelegd; kleine studies geven wisselende resultaten.
Let opEuropa · Kruid · № 231
Coriandrum sativum
Traditioneel toegeschreven
Aromatisch, stimulerend, windverdrijvend, maagversterkend, verkoelend, versterkend, urinedrijvend; bij winderigheid, koliek, reuma, zenuwpijn, keelpijn, indigestie, braken, verkoudheid, galklachten.
Let opAzië · Voeding · № 42
Syzygium aromaticum
Specerij. Kruidnagelolie met eugenol kan helpen bij kiespijn; andere claims zijn onbewezen.
Let opAzië · Kruid · № 5
Curcuma longa
Heeft een antioxiderende werking en ondersteunt de ontstekingsreactie van het lichaam.
Let opEuropa · Kruid · № 213
Laurus nobilis
Laurierblad is een keukenkruid met cineol en eugenol. De olie van de vruchten werd uitwendig bij spierpijn gebruikt; een medicinale werking is nauwelijks onderzocht.
Let opEuropa · Kruid · № 44
Lavandula angustifolia
Geurige plant voor bad- en parfumproducten en aromatherapie. Bewijs voor medische effecten is voorlopig.
Let opEuropa · Kruid · № 208
Antirrhinum majus
Een sierplant. In de volksgeneeskunde werden bladeren als omslag op zweren en aambeien gelegd; een medicinale werking is niet onderzocht.
Let opAzië · Kruid · № 205
Lilium spp.
De bolschubben van sommige lelies (bai he) worden in de Chinese geneeskunde gebruikt bij droge hoest, onrust en slapeloosheid na koorts. Lelies zijn dodelijk giftig voor katten.
Let opEuropa · Kruid · № 206
Convallaria majalis
Traditioneel toegeschreven
Harttonicum, urinedrijvend, laxerend, braakopwekkend.
Let opEuropa · Kruid · № 191
Sorbus aucuparia
De oranje bessen zijn rijk aan vitamine C en worden gekookt gegeten; rauw bevatten ze parasorbinezuur, dat maag en darmen irriteert. Een medicinale werking is nauwelijks onderzocht.
Let opAzië · Voeding · № 238
Citrus aurantiifolia
Een zure citrusvrucht met veel vitamine C. Het sap werd tegen scheurbuik gegeven en wordt in Azië met honing of zout bij hoest en keelpijn gebruikt.
Let opAzië · Voeding · № 131
Nelumbo nucifera
Vrijwel alle delen worden gebruikt: zaden bij diarree en onrust, wortelstok als voeding, blad bij 'zomerhitte'. Wetenschappelijk bewijs is grotendeels laboratoriumonderzoek.
Let opEuropa · Kruid · № 211
Viola odorata
Traditioneel toegeschreven
V. odorata ontstekingsremmend, slijmoplossend, urinedrijvend, antitumor; V. tricolor slijmoplossend, ontstekingsremmend, urinedrijvend, antireumatisch, laxerend, versterkt haarvaten.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 266
Zea mays
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, heelt het slijmvlies van de urinewegen, versterkend, verzachtend.
Let opEuropa · Kruid · № 113
Marrubium vulgare
Een bitter kruid dat traditioneel bij hoest met taai slijm en bronchitis wordt gebruikt. In Europa is het als traditioneel kruidengeneesmiddel erkend; klinisch bewijs is beperkt.
Let opAzië · Voeding · № 248
Mangifera indica
Traditioneel toegeschreven
Verkoelend kruid, voorkomt branderig gevoel en houdt koel bij hitte; spijsverteringsbevorderend; goed voor huid en haar.
Let opEuropa · Kruid · № 239
Viscum album
Traditioneel toegeschreven
Vertraagt de hartslag, bloeddrukverlagend, antitumor.
Let opEuropa · Kruid · № 199
Leucanthemum vulgare
Jonge blaadjes zijn eetbaar. In de volksgeneeskunde werd een thee van bloemen gebruikt bij hoest en als wassing; een medicinale werking is niet onderzocht.
Let opAzië · Kruid · № 216
Origanum majorana
Een mild aromatisch keukenkruid, verwant aan oregano. Het werd als thee bij een opgeblazen buik, verkoudheid en onrust gedronken; onderzoek bij mensen is schaars.
Let opEuropa · Kruid · № 47
Crataegus monogyna, C. laevigata (en C. pinnatifida)
Onderzocht bij hartfalen, met tegenstrijdige resultaten. Voor de meeste aandoeningen is er weinig of geen goed bewijs.
Let opAfrika · Voeding · № 252
Cucumis melo
Een zoete, vochtrijke vrucht. In de Chinese geneeskunde werd de gedroogde steel (gua di) gebruikt om braken op te wekken; voor de vrucht zelf is geen medicinale werking beschreven.
Let opAfrika · Anders · № 28
Commiphora myrrha
Een gomhars met een lange geschiedenis in geneeskunde, ritueel, parfum en wierook. Moderne behandelclaims zijn niet vastgesteld.
Let opEuropa · Kruid · № 96
Tanacetum parthenium
Het best bekend als middel ter voorkoming van migraine. NCCIH meldt dat het bewijs tegenstrijdig is: sommige studies vinden een klein effect, andere niet.
Let opEuropa · Kruid · № 71
Filipendula ulmaria
Bevat salicylaten. Traditioneel gebruikt bij maagzuur, een geïrriteerde maag en gewrichtspijn. Klinisch onderzoek is schaars.
Let opEuropa · Kruid · № 3
Mentha × piperita
Pepermuntolie is in studies onderzocht bij het prikkelbare-darmsyndroom en vermindert daar mogelijk buikpijn. Thee wordt gebruikt bij een volle maag en misselijkheid. Bij maagzuur kan pepermunt klachten verergeren.
Let opEuropa · Kruid · № 198
Narcissus spp.
Narcissen zijn sierplanten; de bollen zijn giftig en worden wel met uien verwisseld. Uit de verwante sneeuwklok en narcissen wordt galantamine gewonnen, een middel bij de ziekte van Alzheimer.
Let opAzië · Kruid · № 129
Myristica fragrans
Specerij die in de Ayurveda en de Arabische geneeskunde in kleine hoeveelheden bij diarree, misselijkheid en slapeloosheid wordt gebruikt. Er is geen goed klinisch bewijs.
Let opEuropa · Kruid · № 235
Euphrasia officinalis
Traditioneel toegeschreven
Tegen catarre, antiseptisch, ontstekingsremmend.
Let opZuid-Amerika · Kruid · № 227
Tropaeolum majus
Blad en bloemen smaken scherp door mosterdolieglycosiden. In Duitsland is een combinatie met mierikswortel als middel bij blaas- en luchtweginfecties toegelaten; voor de plant alleen is weinig onderzoek.
Let opEuropa · Kruid · № 217
Origanum vulgare
Een keukenkruid met carvacrol en thymol, die in het laboratorium bacteriën en schimmels remmen. Er is geen goed bewijs dat oreganoolie infecties bij mensen behandelt; onverdunde olie irriteert huid en slijmvliezen.
Let opEuropa · Kruid · № 97
Taraxacum officinale
Het blad werkt licht vochtafdrijvend, de bittere wortel werd gebruikt voor lever en spijsvertering. NCCIH meldt dat er weinig onderzoek bij mensen is.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 154
Passiflora incarnata
Gebruikt bij angst en slaapproblemen. NCCIH meldt dat er enkele aanwijzingen zijn voor een effect op angst, maar dat het bewijs beperkt is.
Let opAzië · Kruid · № 241
Pogostemon cablin
Traditioneel toegeschreven
Remt talgproductie, trekt olie uit de huid, bestrijdt acnebacteriën; tegen roos.
Let opEuropa · Voeding · № 259
Daucus carota
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, urinedrijvend, versterkend, windverdrijvend; drijft nier- en blaasstenen af, verlicht lage rugpijn door nieren, vermindert oedeem, herstelt de blaas, stimuleert spijsvertering; zaad traditioneel als anticonceptie.