Traditie in Europa

Westerse kruidengeneeskunde

Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie

Recepten (3) Kruiden in deze traditie (290)

De titelpagina van John Gerards The Herball (Londen, 1597). publiek domein

Geschiedenis

Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur.

De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen.

Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.

Kernideeën

Lang was de westerse kruidenkunde gebaseerd op de leer van de lichaamssappen. Elk kruid had een temperament, warm of koud, droog of vochtig.

In de zestiende eeuw werd de signatuurleer populair. Volgens Paracelsus en anderen had God in de vorm of kleur van een plant een teken gelegd van zijn werking: een plant met hartvormige bladeren zou goed zijn voor het hart. Culpeper verbond bovendien elke plant met een planeet.

Moderne fytotherapie werkt anders. Ze zoekt naar werkzame stoffen, gestandaardiseerde extracten en wetenschappelijk bewijs, al leeft ook de traditionele kennis voort.

Kennis en overdracht

Kennis verspreidde zich via boeken, apothekers en artsen, en via de gewone mensen die kruidenboeken thuis hadden. Apothekers maakten middelen volgens farmacopees, officiële receptenboeken.

In de twintigste eeuw scheidden de wegen. De reguliere geneeskunde ging verder met zuivere stoffen en synthetische medicijnen. Kruidkundigen, natuurgeneeskundigen en fytotherapeuten zetten de kruidentraditie voort, vaak met eigen opleidingen.

In Duitsland bleef fytotherapie een gewoon onderdeel van de zorg, met kruidenmiddelen die artsen voorschrijven.

Teksten en figuren

Het Cruydeboeck van Dodoens uit 1554 beschrijft honderden planten met hun namen, kenmerken en gebruik. Het is een trots van de Nederlandstalige wetenschap.

The English Physitian van Culpeper is tot vandaag in druk. Het Herball van Gerard en De historia stirpium van Fuchs zijn beroemd om hun afbeeldingen.

In 1785 schreef William Withering An Account of the Foxglove, een van de eerste zorgvuldige studies naar de werking van een plant bij patiënten.

Vandaag

In de Europese Unie mogen traditionele kruidenmiddelen sinds de richtlijn 2004/24/EG als geneesmiddel worden geregistreerd als ze minstens dertig jaar in gebruik zijn, waarvan vijftien in de EU, en veilig zijn. Het Europees Geneesmiddelenbureau stelt monografieën op over veel geneeskrachtige planten.

Veel moderne medicijnen komen oorspronkelijk uit planten. Kruidenthee en kruidensupplementen zijn populair.

Er is ook kritiek: sommige kruidensupplementen zijn slecht onderzocht, en de kwaliteit wisselt sterk.

Natuur in de traditie

De westerse kruidengeneeskunde gebruikt veel inheemse Europese planten. Kamille bij buikpijn en ontsteking, valeriaan bij onrust en slapeloosheid, sint-janskruid bij neerslachtigheid, pepermunt bij darmklachten.

Goudsbloem wordt gebruikt voor de huid, duizendblad bij wonden, tijm bij hoest. Daarnaast nam de westerse kruidenkunde planten uit andere werelddelen op, zoals echinacea uit Amerika.

Vingerhoedskruid, wilg en slaapbol laten zien hoe planten aan de basis van moderne medicijnen staan.

Respectvol omgaan

"Natuurlijk" betekent niet automatisch veilig. Vingerhoedskruid is dodelijk giftig. Sint-janskruid heeft veel interacties met medicijnen, zoals de pil, bloedverdunners en antidepressiva.

Overleg met een arts of apotheker voordat je kruidenmiddelen combineert met medicijnen.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

Kruiden in deze traditie

Let op
Europa · Kruid · № 47
Meidoorn
Crataegus monogyna, C. laevigata (en C. pinnatifida)
Onderzocht bij hartfalen, met tegenstrijdige resultaten. Voor de meeste aandoeningen is er weinig of geen goed bewijs.
Klooster- en volkskennis+3Volksgeloof
Let op
Afrika · Anders · № 28
Mirre
Commiphora myrrha
Een gomhars met een lange geschiedenis in geneeskunde, ritueel, parfum en wierook. Moderne behandelclaims zijn niet vastgesteld.
Oud-Egyptische geneeskunst+6Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 96
Moederkruid
Tanacetum parthenium
Het best bekend als middel ter voorkoming van migraine. NCCIH meldt dat het bewijs tegenstrijdig is: sommige studies vinden een klein effect, andere niet.
Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 335
Moerasandoorn
Stachys palustris
Traditioneel toegeschreven
Antiseptisch, krampwerend, wondhelend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 110
Moerasdroogbloem
Gnaphalium uliginosum
Samentrekkend kruid dat traditioneel als gorgeldrank bij keelontsteking en bij ontstoken bovenste luchtwegen werd gebruikt. Er is geen klinisch onderzoek.
Klooster- en volkskennis+1
Let op
Europa · Kruid · № 71
Moerasspirea
Filipendula ulmaria
Bevat salicylaten. Traditioneel gebruikt bij maagzuur, een geïrriteerde maag en gewrichtspijn. Klinisch onderzoek is schaars.
Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 291
Monnikspeper
Vitex agnus-castus
Traditioneel toegeschreven
Stimuleert de hypofyse en de hormoonproductie.
Grieks-Romeinse geneeskunde+1
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 629
Mormonenthee
Ephedra viridis, E. nevadensis, E. californica
Traditioneel toegeschreven
Opent de oppervlakte bij wind-kou met niezen en een waterige neus, remt mild een piepende ademhaling en bevordert het plassen.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Azië · Kruid · № 341
Mosterdzaad
Brassica juncea
Traditioneel toegeschreven
Plant bitter, licht laxerend, versterkend; olie stimulerend en huidprikkelend, antiseptisch; bij borstklachten bij kinderen, spierreuma, stijve nek, ontstekingen en zenuwpijn, buikkrampen, hardnekkig braken.
Ayurveda+2
Let op
Europa · Kruid · № 314
Muizenoor
Pilosella officinarum (syn. Hieracium pilosella)
Traditioneel toegeschreven
Krampwerend, slijmoplossend, tegen catarre, urinedrijvend, wondhelend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 3
Munt
Mentha × piperita
Pepermuntolie is in studies onderzocht bij het prikkelbare-darmsyndroom en vermindert daar mogelijk buikpijn. Thee wordt gebruikt bij een volle maag en misselijkheid. Bij maagzuur kan pepermunt klachten verergeren.
Grieks-Romeinse geneeskunde+4Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 380
Muskaatsalie
Salvia sclarea
De etherische olie wordt gebruikt in ontspannende baden en massages. Een kleine studie wees op een ontspannend effect bij inademing; het bewijs is beperkt.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Kruid · № 39
Neem
Azadirachta indica
Al eeuwen gebruikt in de traditionele geneeskunde van India, maar er is onvoldoende klinisch bewijs voor medische voordelen.
Ayurveda+3
Let op
Azië · Kruid · № 129
Nootmuskaat
Myristica fragrans
Specerij die in de Ayurveda en de Arabische geneeskunde in kleine hoeveelheden bij diarree, misselijkheid en slapeloosheid wordt gebruikt. Er is geen goed klinisch bewijs.
Ayurveda+6Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 235
Ogentroost
Euphrasia officinalis
Traditioneel toegeschreven
Tegen catarre, antiseptisch, ontstekingsremmend.
Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 153
Oshá
Ligusticum porteri, L. sinense en L. wallichii
De wortel wordt traditioneel gebruikt bij keelpijn, hoest en beginnende verkoudheid. Er is vrijwel geen klinisch onderzoek.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3
Let op
Europa · Kruid · № 97
Paardenbloem
Taraxacum officinale
Het blad werkt licht vochtafdrijvend, de bittere wortel werd gebruikt voor lever en spijsvertering. NCCIH meldt dat er weinig onderzoek bij mensen is.
Avicenna's Canon aan Europese universiteiten+6Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 154
Passiebloem
Passiflora incarnata
Gebruikt bij angst en slaapproblemen. NCCIH meldt dat er enkele aanwijzingen zijn voor een effect op angst, maar dat het bewijs beperkt is.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 326
Patrijsbes
Mitchella repens
Traditioneel toegeschreven
Baarmoederstimulerend, versterkend, herstellend, samentrekkend, urinedrijvend.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3
Let op
Zuid-Amerika · Kruid · № 165
Pau d'arco
Handroanthus impetiginosus (syn. Tabebuia avellanedae)
De binnenbast wordt verkocht bij schimmelinfecties, ontstekingen en als 'kankermiddel'. Er is geen betrouwbaar bewijs bij mensen; de werkzame stof lapachol bleek bij effectieve doses te giftig.
Guaraní en de maté-traditie+2
Let op
Europa · Voeding · № 259
Peen
Daucus carota
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, urinedrijvend, versterkend, windverdrijvend; drijft nier- en blaasstenen af, verlicht lage rugpijn door nieren, vermindert oedeem, herstelt de blaas, stimuleert spijsvertering; zaad traditioneel als anticonceptie.
Westerse kruidengeneeskunde+4Volksgeloof
Let op
Oceanië · Kruid · № 178
Pilwolfsmelk
Euphorbia hirta
Traditioneel gebruikt bij astma en bronchitis (de naam asthma weed komt uit Queensland), bij diarree en uitwendig bij wratten. Er is laboratoriumonderzoek maar geen goed klinisch bewijs.
Aboriginal- en Torres Strait Islander-kennis+4
Let op
Azië · Kruid · № 275
Pinellia (ban xia)
Pinellia ternata
Traditioneel toegeschreven
Hoestremmend, slijmoplossend, tegen braken, tegen catarre.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Azië · Kruid · № 132
Pioen
Paeonia lactiflora en P. suffruticosa
De gepelde wortel (bai shao, witte pioen) wordt in de Chinese geneeskunde gebruikt bij krampen, menstruatiepijn en spierpijn. Er zijn studies naar combinatieformules, maar weinig naar pioen alleen.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 167
Pokhout
Guaiacum officinale
Hars en hout werden gebruikt bij reumatische klachten en jicht; guajakhars dient nog in de guajaktest op bloed in de ontlasting. Er is geen modern bewijs voor de klassieke toepassingen.
Kruidenkennis van de Caraïben+1
Let op
Europa · Kruid · № 590
Polei
Mentha pulegium
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, samentrekkend, menstruatiebevorderend, zweetdrijvend; brengt uitgestelde menstruatie op gang, kalmeert de maag, verlaagt plotselinge hoge koorts.
Grieks-Romeinse geneeskunde+2
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 192
Populier
Populus tremuloides
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, koortsverlagend, versterkend, ontstekingsremmend, pijnstillend (salicylaten); herstelt de gevoelige blaas (incontinentie), kalmeert darmen bij stressdiarree, geneest wonden, verlaagt koorts, verlicht hoofdpijn.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+4Volksgeloof
Let op
Azië · Paddenstoel · № 146
Poria (fu ling)
Wolfiporia cocos
In de Chinese geneeskunde een van de meest gebruikte middelen, bij vochtophoping, slechte spijsvertering en onrustige slaap. Klinisch onderzoek naar fu ling alleen is schaars.
Chinese geneeskundige tradities+4
Let op
Azië · Kruid · № 133
Psylliumzaad
Plantago ovata
De zaadhuiden vormen een slijmerige gel: een erkende bulkvormende vezel bij verstopping en lichte diarree, die ook het LDL-cholesterol iets kan verlagen.
Ayurveda+3
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 584
Purper leverkruid
Eutrochium purpureum (syn. Eupatorium purpureum)
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, zenuwversterkend, samentrekkend, stimulerend, antiseptisch; lost nier- en blaasstenen op, verwijdert mineraalophopingen in gewrichten, traditioneel ter voorkoming van miskraam en ter voorbereiding op de bevalling.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+1
Let op
Azië · Kruid · № 181
Rauwolfia
Rauvolfia serpentina
De wortel bevat reserpine, dat de bloeddruk verlaagt en kalmeert. Reserpine was in de jaren 1950 een van de eerste moderne bloeddrukverlagers en antipsychotica, maar is grotendeels vervangen door middelen met minder bijwerkingen.
Ayurveda+2
Let op
Europa · Kruid · № 299
Robertskruid
Geranium robertianum
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, bloedstelpend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 323
Rode iep
Ulmus rubra (syn. U. fulva)
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, voedend, samentrekkend.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3
Let op
Europa · Kruid · № 99
Rode klaver
Trifolium pratense
Bevat isoflavonen (plantaardige oestrogenen) en wordt verkocht voor overgangsklachten. NCCIH concludeert dat er geen overtuigend bewijs is dat het opvliegers vermindert.
Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 368
Rode wortel
Ceanothus americanus
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, krampwerend, slijmoplossend, kalmerend; bij gezwollen milt (o.a. na ziekte van Pfeiffer), koelt en vernauwt bloedvaten bij bloedingen en stuwing van baarmoeder, lever en lymfe.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3
Let op
Europa · Kruid · № 89
Roos en rozenbottel
Rosa spp.
Rozenbottels zijn rijk aan vitamine C; een poeder ervan is onderzocht bij artrose, met bescheiden resultaten. Rozenwater en -olie worden in huidverzorging en als geur gebruikt.
Avicenna's Canon aan Europese universiteiten+6Volksgeloof