Traditie in Afrika
Schriftelijke bronnen vanaf ca. 1550 v.Chr.
Het oude Egypte heeft een van de oudste geschreven geneeskundes ter wereld nagelaten. Al in het Oude Rijk, ruim 4500 jaar geleden, worden artsen bij naam genoemd. Hesy-Ra droeg rond 2600 v.Chr. de titel "hoofd van de tandartsen", en Peseshet wordt genoemd als "opzichteres van de vrouwelijke artsen".
De belangrijkste bronnen zijn medische papyri. De Kahun-papyrus, rond 1800 v.Chr., gaat over vrouwengeneeskunde. De Edwin Smith-papyrus, rond 1600 v.Chr. en een afschrift van een nog oudere tekst, beschrijft verwondingen van hoofd tot romp in een opvallend nuchtere volgorde: onderzoek, diagnose, en het oordeel of een letsel te behandelen is. De Eberspapyrus, rond 1550 v.Chr., telt 110 bladzijden met zo'n 700 tot 800 recepten, geordend naar organen en klachten.
Egyptische geneeskunde maakte indruk op buren. De Griekse geschiedschrijver Herodotos schreef dat Egypte vol artsen zat, elk gespecialiseerd in één kwaal. De bouwmeester Imhotep, die rond 2650 v.Chr. leefde, werd eeuwen later als god van de genezing vereerd, en de Grieken zagen in hem hun eigen Asklepios.
Egyptenaren zagen het hart als centrum van het lichaam. Vanuit het hart liepen kanalen, metu, die bloed, lucht, tranen, zaad en ook ziekte vervoerden. Raakten die kanalen verstopt, dan werd iemand ziek. Daarom kregen laxeermiddelen en reinigingen veel aandacht.
Praktische behandeling en het bovennatuurlijke liepen door elkaar. Ziekte kon een natuurlijke oorzaak hebben, maar ook komen van een boze geest, een dode of een vertoornde godheid. Een recept ging daarom vaak samen met een spreuk, en een amulet hoorde net zo bij de zorg als een zalf.
Toch was er ook plaats voor nuchter oordelen. De Edwin Smith-papyrus deelt letsels in drie groepen in: aandoeningen die de arts behandelt, aandoeningen waarmee hij zal worstelen, en aandoeningen die hij niet behandelt.
Er waren verschillende soorten genezers. De swnw was de arts in het algemeen. De priesters van Sekhmet, de leeuwengodin die ziekte kon brengen en wegnemen, werkten als artsen en bezweerders. Daarnaast waren er makers van amuletten en bezweringen.
Kennis werd bewaard en doorgegeven in de Per Ankh, het "Huis van het Leven": schrijfplaatsen bij tempels waar teksten werden gekopieerd en bestudeerd. Veel medische papyri zijn afschriften van oudere teksten, wat laat zien hoe lang deze kennis werd doorgegeven.
Artsen werkten voor tempels, het hof en ook voor arbeiders. Uit Deir el-Medina, het dorp van de bouwers van de koningsgraven, zijn aantekeningen bewaard over werkverzuim door ziekte en over een arts die de arbeiders bijstond.
De Eberspapyrus, rond 1550 v.Chr., is de grootste medische papyrus. Hij behandelt onder meer buikklachten, huidziekten, oogziekten en wonden, en bevat een gedeelte over het hart en de kanalen. Hij wordt bewaard in Leipzig.
De Edwin Smith-papyrus, rond 1600 v.Chr., geldt als de oudste bekende chirurgische tekst. Hij beschrijft 48 gevallen van letsel en is opvallend vrij van magie. Hij wordt bewaard in New York. De Kahun-papyrus, rond 1800 v.Chr., gaat over vruchtbaarheid, zwangerschap en vrouwenklachten.
Van de genezers zelf kennen we vooral titels en namen uit graven: Hesy-Ra, Peseshet, en de veel later vergoddelijkte Imhotep.
De papyri zijn belangrijke bronnen voor de geschiedenis van de geneeskunde, maar geen levende traditie. Moderne zorg in Egypte en elders in Afrika komt niet ononderbroken uit het oude Egypte voort, en het is misleidend om ze als één systeem voor te stellen.
Onderzoekers bekijken de recepten nu met een moderne blik. Sommige ingrediënten hebben aantoonbare eigenschappen: honing remt bacteriën op wonden. Andere recepten bevatten middelen die we nu ongeschikt of gevaarlijk vinden, zoals uitwerpselen van dieren.
Imhotep leeft voort als symbool: van een historische bouwmeester groeide hij in de verbeelding uit tot de "eerste arts", een rol die vooral later is ontstaan.
De Egyptische apotheek kwam uit de Nijlvallei, de woestijn en de handel. Bekende plantaardige middelen zijn knoflook en ui, koriander, komijn, fenegriek, jeneverbes en olie uit de zaden van de wonderboom, de ricinusolie, die als laxeermiddel diende.
Harsen waren kostbaar en kwamen vaak van ver: wierook en mirre uit het Land van Punt, aan de Hoorn van Afrika. Ze werden gebruikt in zalven, rookwerk en bij het balsemen. De blauwe lotus had een grote religieuze betekenis en is veel afgebeeld.
Naast planten kwamen honing, vet, melk, natron, mineralen zoals malachiet voor oogschmink, en dierlijke middelen voor. Een recept was meestal een mengsel, met bier, wijn of honing als drager.
Lees de oude recepten als geschiedenis, niet als advies. Ze komen uit een wereld met andere kennis en andere materialen, en sommige zijn ronduit schadelijk.
Wees ook voorzichtig met het romantiseren van "Egyptische wijsheid". De Egyptische geneeskunde verdient waardering om wat ze werkelijk was: een vroeg, deels nuchter en deels magisch systeem, gemaakt door mensen die zorgvuldig keken en opschreven.
Uit de keuken
Register
Let opAfrika · Kruid · № 371
Acacia senegal
Een oplosbare vezel die in water een slijmerige oplossing vormt. Ze verzacht keel en maag en wordt onderzocht als prebioticum; kan winderigheid en een opgeblazen gevoel geven. Er is geen bewijs dat ze virale infecties zoals HPV behandelt.
Let opAfrika · Kruid · № 398
Acacia nilotica
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, verzachtend, lustopwekkend, voedend, slijmoplossend; bij hoest, diarree en dysenterie, keelpijn en sponzig tandvlees, wonden en huidziekten, gonorroe, witte vloed, verzakking van anus en baarmoeder.
Let opAfrika · Kruid · № 804
Nymphaea caerulea
Waterlelie met een grote religieuze betekenis in het oude Egypte. De werking als middel is weinig onderzocht.
Let op
Let opEuropa · Voeding · № 245
Vitis vinifera
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, laxerend, verkoelend, maagversterkend, urinedrijvend; bij galachtige indigestie, bloedingen, pijnlijk plassen, chronische bronchitis, hartziekten, jicht; sap bij obstipatie bij kinderen.
Let opAfrika · Kruid · № 118
Trigonella foenum-graecum
Het zaad is onderzocht bij bloedsuiker en bij het stimuleren van moedermelk. NCCIH meldt dat er niet genoeg sterk bewijs is voor deze toepassingen.
Let opEuropa · Kruid · № 81
Juniperus communis
De bessen worden traditioneel gebruikt als plaspoeder, bij spijsverteringsklachten en uitwendig bij gewrichtspijn. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Kruid · № 19
Matricaria chamomilla (Duitse kamille)
Bloemen worden als thee en in huid- of mondproducten gebruikt. Onderzoek levert voor de meeste aandoeningen onvoldoende betrouwbaar bewijs.
Let opAfrika · Kruid · № 116
Ammi visnaga
Bevat khelline, een spierverslappende stof die de luchtwegen en bloedvaten verwijdt. Khelline vormde de basis voor moderne medicijnen zoals cromoglicaat (bij astma) en amiodaron (bij hartritmestoornissen).
Let opAfrika · Voeding · № 12
Allium sativum
Voedingsmiddel met een lange gebruiksgeschiedenis. Supplementen zijn onderzocht, maar eventuele gezondheidseffecten zijn beperkt en geen vervanging voor zorg.
Let opAfrika · Kruid · № 337
Cyperus rotundus
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, pijnstillend, krampwerend voor de baarmoeder, bevordert de qi-stroom.
Let opAzië · Kruid · № 232
Cuminum cyminum
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, aromatisch, maagversterkend, stimulerend, samentrekkend, verkoelend; bij gonorroe, chronische diarree, indigestie, heesheid; olie als bron van thymol tegen mijnwormen.
Let opEuropa · Kruid · № 231
Coriandrum sativum
Traditioneel toegeschreven
Aromatisch, stimulerend, windverdrijvend, maagversterkend, verkoelend, versterkend, urinedrijvend; bij winderigheid, koliek, reuma, zenuwpijn, keelpijn, indigestie, braken, verkoudheid, galklachten.
Let opEuropa · Kruid · № 113
Marrubium vulgare
Een bitter kruid dat traditioneel bij hoest met taai slijm en bronchitis wordt gebruikt. In Europa is het als traditioneel kruidengeneesmiddel erkend; klinisch bewijs is beperkt.
Let opAfrika · Voeding · № 252
Cucumis melo
Een zoete, vochtrijke vrucht. In de Chinese geneeskunde werd de gedroogde steel (gua di) gebruikt om braken op te wekken; voor de vrucht zelf is geen medicinale werking beschreven.
Let opAfrika · Anders · № 28
Commiphora myrrha
Een gomhars met een lange geschiedenis in geneeskunde, ritueel, parfum en wierook. Moderne behandelclaims zijn niet vastgesteld.
Let opEuropa · Voeding · № 362
Olea europaea
Olijfolie vormt de basis van het mediterrane dieet, dat met een lagere kans op hart- en vaatziekten wordt verbonden. Olijfbladextract wordt verkocht als middel tegen infecties en hoge bloeddruk; het bewijs daarvoor is beperkt en er is geen bewijs dat het griep of andere virusinfecties behandelt.
Let opAfrika · Voeding · № 25
Hibiscus sabdariffa
De rode kelkbladen geven een zurige drank. In volksgeneeskunde wordt de drank met bloeddruk in verband gebracht; dat is geen vervanging voor behandeling.
Let opAzië · Kruid · № 321
Carthamus tinctorius
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, urinedrijvend, ontstekingsremmend.
Let opEuropa · Kruid · № 91
Salix alba
De bast bevat salicine, dat in het lichaam deels wordt omgezet in salicylzuur. Er zijn aanwijzingen voor een matig effect bij lage rugpijn en gewrichtspijn.
Let opEuropa · Voeding · № 61
Apium graveolens
Groente en specerij. Het zaad werd traditioneel gebruikt bij jicht, gewrichtsklachten en als plaspoeder. Overtuigend klinisch bewijs ontbreekt.
Let opAfrika · Kruid · № 117
Senna alexandrina
Blad en peulen bevatten sennosiden: een prikkelend laxeermiddel dat bij kortdurende verstopping werkt. Het is opgenomen in moderne vrij verkrijgbare laxeermiddelen.
Let opAfrika · Voeding · № 356
Sesamum indicum
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, huidverzachtend, urinedrijvend, menstruatie- en melkbevorderend, laxerend; bladeren bij luchtwegklachten, diarree en dysenterie bij kinderen, blaascatarre; zaden bij bloedende aambeien, uitblijvende of pijnlijke menstruatie.
Let opAzië · Voeding · № 258
Lactuca sativa
Een vochtrijke bladgroente met wat vitamine K en foliumzuur. Het melksap van de stengel is licht kalmerend, maar veel zwakker dan dat van de wilde gifsla.
Let opAzië · Kruid · № 180
Papaver somniferum
Het melksap van de onrijpe zaadbol (opium) bevat morfine, codeïne en andere alkaloïden. Morfine en daarvan afgeleide opioïden zijn onmisbare pijnstillers in de moderne geneeskunde, maar zeer verslavend. De zaden (maanzaad) zijn een gewoon voedingsmiddel.
Let opEuropa · Kruid · № 98
Thymus vulgaris
Traditioneel gebruikt bij hoest en bronchitis; thymol uit de olie remt in het laboratorium bacteriën en schimmels. Er zijn enkele studies met hoestsiropen op basis van tijm.
Let opAzië · Voeding · № 240
Allium cepa
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, urinedrijvend, slijmoplossend, huidprikkelend, lustopwekkend, antiseptisch; bij hoest, aambeien, geelzucht, indigestie, insectenbeten, steenpuisten, wonden, wintertenen en pijnlijke gewrichten.
Let opAzië · Voeding · № 801
Ficus carica
Traditioneel toegeschreven
Gedroogde vijgen maken Chinese soepen van nature zoet, zoals de waterkers-spareribsoep en de achtschattensoep; ze worden gezien als bevochtigend voor long en darm.
Let opEuropa · Voeding · № 83
Linum usitatissimum
Gemalen lijnzaad werkt als zachte bulkvormende vezel bij verstopping. NCCIH meldt dat lijnzaad mogelijk het cholesterol iets verlaagt; voor andere claims is het bewijs onduidelijk.
Let opAfrika · Voeding · № 389
Citrullus lanatus
Een zeer vochtrijke vrucht die dorst lest. De olie uit de zaden wordt gebruikt in haarverzorging. In de Chinese geneeskunde geldt de vrucht als verkoelend en vochtafdrijvend.
Let opAfrika · Kruid · № 373
Boswellia sacra
De hars wordt vooral als wierook en geurstof gebruikt. Extracten van verwante Boswellia-soorten zijn onderzocht bij artrose, met bescheiden en wisselende resultaten.
Let opAfrika · Kruid · № 429
Balanites aegyptiaca
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, ontwormend; zaden bij hoest en koliek, olie op brandwonden en sproeten, zaadextract bloeddrukverlagend.
Let opAfrika · Kruid · № 547
Ricinus communis
Traditioneel toegeschreven
Olie mild laxerend; bladsap braakopwekkend bij vergiftiging, bladafkooksel laxerend, melk- en menstruatiebevorderend; kompres op steenpuisten en zwellingen, bij winderigheid bij kinderen; wortelafkooksel bij lumbago, reuma en ischias.
Let opAzië · Kruid · № 18
Glycyrrhiza glabra
Wortel met een lange geschiedenis in diverse traditionele geneeswijzen; klinisch bewijs voor de meeste toepassingen is onvoldoende.
Let opAzië · Kruid · № 363
Nigella sativa
Traditioneel toegeschreven
Aromatisch, urine- en zweetdrijvend, galafdrijvend, maagversterkend, stimulerend, windverdrijvend, ontwormend, menstruatie- en melkbevorderend, antibacterieel.