Khoi- en San-kennis rond rooibos

De Khoi en de San, samen vaak Khoisan genoemd, behoren tot de oudste bewoners van zuidelijk Afrika. De San leefden eeuwenlang als jagers en verzamelaars, de Khoi als veehouders. Hun kennis van het droge, plantenrijke landschap van de Kaap is diep en oud.

Rooibos (Aspalathus linearis) groeit van nature alleen in een klein gebied rond het Cederberggebergte in de West-Kaap. Inheemse bewoners verzamelden de naaldvormige blaadjes, kneusden ze, lieten ze fermenteren en droogden ze in de zon. Zo ontstond de rode thee die nu wereldwijd bekend is.

Met de Europese kolonisatie raakten Khoi en San een groot deel van hun land en hun leefwijze kwijt. Kolonisten namen de rooibos over. In 1904 begon de handelaar Benjamin Ginsberg rooibos te verkopen, en in de jaren dertig lukte het om de plant te telen. Zo groeide rooibos uit tot een groot exportproduct, zonder dat de oorspronkelijke kennisdragers daar iets van terugzagen.

Daar kwam verandering in. In november 2019 tekenden de rooibosindustrie en de raden van de Khoi en San een overeenkomst, de eerste in zijn soort ter wereld. De gemeenschappen ontvangen sindsdien een heffing van anderhalf procent van de prijs die boeren voor rooibos krijgen.

De San kennen een rijke spirituele wereld, waarin de grens tussen mens, dier en geestenwereld niet hard is. Gezondheid en ziekte hangen samen met die wereld.

Centraal staat de helende dans, vooral beschreven bij de Ju|'hoansi in Namibië en Botswana. Vrouwen zingen en klappen rond een vuur, mannen dansen tot sommigen in trance raken. Volgens de San wekt de dans een kracht op, n|om, die genezers in staat stelt ziekte uit anderen te trekken. Zo'n dans is een gemeenschapsgebeurtenis.

Planten zijn in die wereld niet alleen middelen, maar onderdeel van een landschap vol betekenis en verhalen.

Kennis wordt mondeling doorgegeven, door mee te lopen, te verzamelen en te luisteren. Wie het veld in gaat met een oudere, leert welke plant waar groeit, in welk seizoen, en hoe je hem verzamelt zonder de bron uit te putten.

De San werden lang als "objecten" van onderzoek behandeld. Dat leidde tot strijd. Rond 2001 ontdekten de San dat hun kennis van de Hoodia was gebruikt om een vermageringsmiddel te ontwikkelen, zonder hun toestemming. Na publieke druk sloot het Zuid-Afrikaanse onderzoeksinstituut CSIR in 2003 een overeenkomst met de San over een deel van de opbrengst.

Sindsdien vertegenwoordigen de South African San Council en de National Khoi-San Council de gemeenschappen bij onderhandelingen over hun kennis.

Een bijzondere bron is het archief van Wilhelm Bleek en Lucy Lloyd. In de jaren 1870 tekenden zij in Kaapstad duizenden bladzijden op met verhalen, liederen en kennis van |xam-sprekende San, onder wie //Kabbo en Dia!kwain. Het archief staat op de UNESCO-lijst van het werelddocumentair erfgoed.

Nieuwer en minstens zo belangrijk zijn de overeenkomsten van 2003 en 2019. Ze worden internationaal gezien als voorbeelden van hoe traditionele kennis erkend kan worden, en hebben invloed gehad op het Nagoya-protocol over toegang tot genetische bronnen en het eerlijk delen van de opbrengst.

In 2019 nam Zuid-Afrika bovendien een wet aan voor de bescherming en ontwikkeling van inheemse kennis.

Rooibos is een van de bekendste producten van Zuid-Afrika en wordt wereldwijd gedronken. Ook honeybush (Cyclopia), een verwante zoete thee uit de Kaap, valt onder de overeenkomst van 2019.

Khoi- en San-gemeenschappen werken aan herstel van hun talen, cultuur en land. De opbrengst van de rooibosheffing gaat naar de gemeenschappen zelf, die beslissen hoe ze die besteden.

De meeste San leven niet meer als jagers en verzamelaars, en velen leven in armoede. Erkenning van hun kennis is daarom ook een kwestie van rechtvaardigheid.

Naast rooibos en honeybush kent de Kaapse flora veel planten met een lange gebruiksgeschiedenis. Van buchu (Agathosma) maakten de Khoi een geurig poeder, gemengd met vet, om de huid te verzorgen. Later werd buchu ook in Europa verkocht.

Kanna (Sceletium tortuosum) werd gekauwd om de stemming te verbeteren en honger en dorst te verminderen. De stengel van de hoodia werd tijdens lange jachttochten gekauwd tegen honger en dorst.

Deze planten groeien in een kwetsbaar landschap, het Kaapse florarijk, een van de rijkste plantengebieden ter wereld.

De kennis van rooibos, buchu, kanna en hoodia is kennis van de Khoi en San. Wie deze producten koopt, kan kiezen voor merken die eerlijk handelen.

Wees ook voorzichtig met beweringen over gezondheid. Rooibos is een prettige, cafeïnevrije drank, maar geen bewezen geneesmiddel. Kanna en hoodia werken op het lichaam en zijn niet zonder risico.