Traditionele genezers in zuidelijk Afrika

In heel zuidelijk Afrika, onder Zulu, Xhosa, Sotho, Tswana, Venda en andere volken, spelen traditionele genezers al eeuwen een grote rol. Ze worden geraadpleegd bij ziekte, maar ook bij tegenslag, conflict, en belangrijke momenten in het leven.

In de koloniale tijd en tijdens de apartheid werden genezers gewantrouwd en tegengewerkt. Zo verbood de Witchcraft Suppression Act van 1957 het "beoefenen van hekserij" en waarzeggen. Toch bleven mensen naar genezers gaan, vaak naast een bezoek aan een kliniek.

Na de apartheid koos Zuid-Afrika voor erkenning. In 2007 nam het parlement de Traditional Health Practitioners Act aan. Die wet erkent onder meer waarzeggers en kruidkundigen als traditionele zorgverleners en stelt een raad in die registratie, opleiding en gedrag regelt.

In het denken van veel volken in zuidelijk Afrika spelen de voorouders een centrale rol. Bij de Zulu heten ze amadlozi. Ze waken over hun nakomelingen, maar kunnen hun bescherming ook terugtrekken als ze worden vergeten of beledigd. Ziekte en tegenspoed kunnen daar een teken van zijn.

Daarnaast bestaat de angst voor kwade opzet van anderen, door afgunst of hekserij. Een genezer zoekt daarom naar de oorzaak achter de ziekte: is het een gewone kwaal, een boodschap van de voorouders, of het werk van een ander?

Het woord muthi (umuthi in het Zulu) betekent medicijn. Het kan een kruidenmiddel zijn, maar ook een middel met een beschermende of rituele werking.

Er zijn verschillende soorten genezers. De sangoma is een ziener en genezer die geroepen wordt door de voorouders. De inyanga is vooral een kenner van kruiden en middelen. De umthandazi is een gebedsgenezer die vaak werkt binnen de Afrikaans-christelijke kerken.

Een sangoma wordt niet zomaar sangoma. Vaak begint het met een roeping: een aanhoudende ziekte of dromen die worden gezien als een teken van de voorouders. Daarna volgt een leertijd, ukuthwasa, bij een ervaren sangoma, die maanden tot jaren kan duren en eindigt met een ceremonie.

Bij het zoeken naar oorzaken gebruiken veel sangoma's divinatie, bijvoorbeeld door botten, schelpen en andere voorwerpen te werpen en te lezen.

De kennis is mondeling. Belangrijke beschrijvingen van buitenaf zijn etnografische studies, zoals het werk van de antropologe Harriet Ngubane over geneeskunde bij de Zulu uit 1977.

Een belangrijk modern document is de Traditional Health Practitioners Act van 2007, die traditionele genezers een officiële plaats geeft in de Zuid-Afrikaanse zorg.

Bekende genezers waren soms ook publieke figuren. Over sommigen bestaat discussie, wat laat zien hoe gevoelig de vraag is wie namens een traditie mag spreken.

Traditionele genezers zijn nog steeds belangrijk in zuidelijk Afrika, in de stad en op het platteland. Veel mensen gaan zowel naar een genezer als naar een kliniek.

In de strijd tegen hiv en aids zochten zorgverleners samenwerking met genezers, om patiënten tijdig door te verwijzen en hen te steunen bij hun behandeling.

Markten zoals de muthimarkt bij Warwick Junction in Durban laten zien hoe groot de handel in plantaardige middelen is. Die handel zet ook wilde planten onder druk.

De apotheek van de genezers is groot. Wilde als (Artemisia afra), umhlonyane in het Zulu, wordt gebruikt bij hoest, verkoudheid en koorts. Kankerbos (Sutherlandia) wordt als versterkend middel gebruikt.

De knol van de Afrikaanse aardappel (Hypoxis) wordt veel verhandeld. De wortel van umckaloabo (Pelargonium sidoides) werd door de Zulu en Sotho gebruikt bij hoest en buikklachten. In Europa is hij een bekend middel bij luchtwegklachten geworden.

Sommige planten zijn zo gewild dat ze bedreigd zijn, zoals de peperbasboom (Warburgia salutaris), waarvan de pittige bast bij verkoudheid wordt gebruikt.

Sangoma's werken binnen een spirituele traditie waarin roeping en voorouders centraal staan. Dat is geen spektakel voor toeristen.

Wees voorzichtig met muthi. Middelen kunnen sterk werken of giftig zijn, en de kwaliteit wisselt. Vertel je arts wat je gebruikt, zeker als je ook andere medicijnen neemt.