Traditie in Afrika

Lokale Afrikaanse geneeswijzen

Generaties lang doorgegeven; geen enkel startjaar

Recepten (2) Kruiden in deze traditie (26)

Arabische gom (acacia), Acacia senegalFranz Eugen Köhler, Köhler's Medizinal-Pflanzen · Public domain

Geschiedenis

Afrika is een continent van ruim vijftig landen en duizenden volken en talen. Er bestaat dus niet één Afrikaanse geneeskunde. Wel delen veel tradities een paar kenmerken: kennis is vaak mondeling, verbonden met een bepaalde streek en gemeenschap, en gezondheid gaat over meer dan het lichaam alleen.

De geschiedenis van die kennis is grotendeels niet opgeschreven, maar ze is oud. Planten die mensen nu nog gebruiken, zoals de baobab en de sheaboom, zijn al eeuwen onderdeel van voeding, handel en zorg. Kennis reisde mee langs handelsroutes door de Sahara, langs de Swahilikust en over de Nijl, en vermengde zich met islamitische, Arabische en later Europese invloeden.

Er zijn ook geschreven tradities. In Ethiopië bestaan eeuwenoude geneeskundige handschriften in het Ge'ez, de liturgische taal van de Ethiopisch-orthodoxe kerk, met recepten en gebeden. In West-Afrikaanse steden als Timboektoe bewaarden geleerden manuscripten waarin ook geneeskunde voorkomt.

De koloniale tijd zette traditionele zorg onder druk. Koloniale besturen en zendingen bestreden vooral de spirituele kanten ervan als bijgeloof. Na de onafhankelijkheid zochten veel landen naar een manier om traditionele en biomedische zorg naast elkaar te laten bestaan.

Kernideeën

In veel Afrikaanse tradities is gezondheid een kwestie van evenwicht en goede relaties: met het eigen lichaam, met familie en gemeenschap, met de voorouders en met het land. Ziekte kan daarom zowel een natuurlijke oorzaak hebben als een sociale of spirituele.

Veel tradities maken onderscheid tussen gewone kwalen, die je met bekende middelen behandelt, en ziekten die "iets anders" zijn: aanhoudend, onverklaarbaar of gekoppeld aan conflict. Bij die tweede groep vraagt men niet alleen wat er aan de hand is, maar ook waarom het juist deze persoon overkomt.

Genezing betreft daarom vaak meer dan de zieke alleen. Een behandeling kan een ritueel voor de hele familie omvatten, het herstellen van een ruzie of het eren van voorouders.

Kennis en overdracht

Er zijn veel soorten genezers. Kruidkundigen kennen planten en bereidingen. Waarzeggers of zieners zoeken naar oorzaken en betekenis. Vroedvrouwen begeleiden zwangerschap en geboorte. Botzetters behandelen breuken. Vaak combineert één persoon meerdere rollen.

Kennis gaat meestal binnen families of via een leertijd bij een ervaren genezer. Daarnaast is er een brede huiskennis: welke bladeren je kookt bij koorts, welke bast bij buikpijn. Op markten in steden als Lagos, Accra en Durban verkopen gespecialiseerde handelaren kruiden, wortels en bast, en geven ze advies.

Sommige kennis is geheim of alleen bedoeld voor ingewijden. Dat beschermt haar, maar maakt haar ook kwetsbaar wanneer jongeren de traditie niet meer overnemen.

Teksten en figuren

De meeste kennis is niet in boeken vastgelegd, maar in de praktijk, in liederen en in verhalen. Wat wel is opgeschreven, komt vaak van buitenstaanders: reizigers, zendelingen, koloniale ambtenaren en later antropologen en botanici. Die bronnen zijn waardevol, maar kijken van buitenaf.

Uitzonderingen zijn de Ethiopische geneeskundige handschriften in het Ge'ez en de manuscripten uit de Sahel, die laten zien dat Afrikaanse geneeskunde ook een eigen schrifttraditie kent.

Een belangrijk modern moment is de regionale strategie voor traditionele geneeskunde die de Afrikaanse ministers van Volksgezondheid in 2000 in Ouagadougou aannamen. Sinds 2003 is 31 augustus de Afrikaanse Dag van de Traditionele Geneeskunde.

Vandaag

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie gebruikt een groot deel van de Afrikaanse bevolking traditionele geneeskunde, vaak naast ziekenhuizen en klinieken. Traditionele genezers zijn dichtbij, spreken de taal van hun patiënten en kennen hun leefwereld.

Steeds meer landen regelen traditionele zorg wettelijk. Ghana heeft sinds 2000 een raad voor traditionele geneeskunde, en enkele staatsziekenhuizen bieden er kruidengeneeskunde aan. Zuid-Afrika nam in 2007 een wet aan voor traditionele zorgverleners.

Tegelijk is er zorg om natuurbehoud. De bast van de Afrikaanse pruimenboom werd zo massaal geoogst voor de internationale markt dat de soort in 1995 beschermd werd onder het CITES-verdrag.

Natuur in de traditie

De plantenkennis is even divers als het continent. In West-Afrika drinkt men thee van kinkeliba en een rode drank van hibiscusbloemen. Het vet van de sheaboom wordt gebruikt voor de huid en in de keuken, de vruchten en bladeren van de baobab als voedsel en middel.

De moringa en de neem komen oorspronkelijk uit Zuid-Azië, maar zijn in grote delen van Afrika ingeburgerd en verweven met lokale kennis. In de bergbossen van onder meer Kameroen, Kenia en Madagaskar groeit de Afrikaanse pruimenboom, waarvan de bast internationaal wordt verhandeld.

Naast planten gebruiken genezers ook klei, mineralen, dierlijke producten en water. Wat werkt, hangt af van de traditie, de streek en de genezer.

Respectvol omgaan

Spreek niet over "de Afrikaanse geneeskunde" als één ding. Wie meer wil weten, kijkt naar een bepaald volk, een bepaalde streek en een bepaalde traditie.

Traditionele kennis is vaak eigendom van een gemeenschap. Wanneer bedrijven er producten van maken, hoort die gemeenschap mee te delen in de opbrengst. Kies bij gebruik voor duurzaam geoogste producten, omdat populaire planten in het wild snel kunnen verdwijnen.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

Kruiden in deze traditie

Let op
Afrika · Kruid · № 805
Afrikaanse pruimenboom
Prunus africana
Een extract van de bast wordt in Europa gebruikt bij goedaardige prostaatvergroting; het bewijs is beperkt.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen
Let op
Afrika · Kruid · № 450
Appel van Sodom
Calotropis procera
Traditioneel toegeschreven
Wortelschors bij dysenterie en olifantsziekte; bladeren bij wisselkoorts; melksap irriterend en laxerend; bloemen bij verkoudheid, hoest, astma en indigestie.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+2
Let op
Afrika · Kruid · № 371
Arabische gom (acacia)
Acacia senegal
Een oplosbare vezel die in water een slijmerige oplossing vormt. Ze verzacht keel en maag en wordt onderzocht als prebioticum; kan winderigheid en een opgeblazen gevoel geven. Er is geen bewijs dat ze virale infecties zoals HPV behandelt.
Oud-Egyptische geneeskunst+2
Let op
Afrika · Anders · № 387
Arganboom
Argania spinosa
De olie uit de pitten wordt gebruikt voor huid en haar en, geroosterd, als spijsolie. Ze is rijk aan onverzadigde vetzuren en vitamine E; claims over huidveroudering zijn niet goed onderzocht.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen
Let op
Afrika · Kruid · № 375
Atlasceder
Cedrus atlantica
Cederhoutolie wordt gebruikt in haarproducten tegen roos en als geurstof. Een kleine studie met een oliemengsel bij kaalheid (alopecia areata) vond verbetering, maar het effect van de ceder zelf is niet vastgesteld.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+1Volksgeloof
Let op
Afrika · Kruid · № 398
Babul
Acacia nilotica
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, verzachtend, lustopwekkend, voedend, slijmoplossend; bij hoest, diarree en dysenterie, keelpijn en sponzig tandvlees, wonden en huidziekten, gonorroe, witte vloed, verzakking van anus en baarmoeder.
Oud-Egyptische geneeskunst+3
Let op
Afrika · Anders · № 386
Baobab
Adansonia digitata
De droge vruchtpulp is zuur en rijk aan vitamine C en vezels; de olie uit de zaden wordt gebruikt voor huid en haar. Medische claims zijn niet onderzocht.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen
Let op
Afrika · Voeding · № 814
Bitterkola
Garcinia kola
Bitter zaad dat wordt gekauwd en aangeboden bij gastvrijheid en ceremonies; als volksmiddel ook bij hoest en keelpijn.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+1
Let op
Afrika · Kruid · № 26
Buchu
Agathosma betulina
Geurige bladeren die als smaakmaker en in volksgeneeskunde worden gebruikt; klinisch bewijs voor behandelingen ontbreekt.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+3
Let op
Afrika · Kruid · № 287
Calumba
Jateorhiza palmata
Traditioneel toegeschreven
Bitter spijsverteringstonicum, windverdrijvend, bloeddrukverlagend.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+1
Let op
Afrika · Voeding · № 360
Fleskalebas
Lagenaria siceraria
Jonge vruchten worden als milde, licht verteerbare groente gegeten. Medische claims, bijvoorbeeld over hart of gemoedsrust, zijn niet onderzocht.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+2
Let op
Afrika · Kruid · № 536
Harmelraute
Peganum harmala
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, koortswerend, stimulerend, menstruatiebevorderend; tegen lintworm, wisselkoorts en chronische malaria, pijnstillend bij astma, koliek, geelzucht; bevordert melk en menstruatie; gorgelen bij keelontsteking; tegen hoofdluis.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+2
Let op
Afrika · Kruid · № 909
Iboga
Tabernanthe iboga
Struik uit de maagdenpalmfamilie, tot tien meter hoog. De wortelbast bevat ibogaïne en een tiental andere alkaloïden. In kleine hoeveelheden opwekkend, in grote hoeveelheden een dagenlange droomachtige toestand met visioenen.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen
Let op
Afrika · Kruid · № 806
Kinkeliba
Combretum micranthum
De bladeren worden als dagelijkse thee gedronken; traditioneel ook bij koorts en spijsverteringsklachten. Wetenschappelijk weinig onderzocht.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen
Let op
Afrika · Voeding · № 383
Koffie
Coffea arabica
De bonen bevatten cafeïne, die alert maakt. Gemalen koffie wordt in scrubs gebruikt om de huid te exfoliëren; dat cafeïne cellulitis vermindert is niet aangetoond.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen
Let op
Afrika · Voeding · № 27
Kolanoot
Cola nitida en Cola acuminata
Bevat ongeveer 2–4% cafeïne en theobromine en werkt stimulerend. Wordt vooral gekauwd, zowel privé als in sociaal en ceremonieel verband.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+1
Let op
Azië · Kruid · № 527
Moringa
Moringa oleifera
Traditioneel toegeschreven
Krampwerend, stimulerend, slijmoplossend, urinedrijvend, steenoplossend; bladeren bij scheurbuik en catarre, winderigheid bij kinderen, wonden en zwellingen; schors hartstimulerend bij astma en hoest.
Ayurveda+2
Let op
Azië · Kruid · № 39
Neem
Azadirachta indica
Al eeuwen gebruikt in de traditionele geneeskunde van India, maar er is onvoldoende klinisch bewijs voor medische voordelen.
Ayurveda+3
Let op
Afrika · Kruid · № 502
Prachtlelie
Gloriosa superba
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, koortswerend, galbevorderend, ontwormend, zuiverend, laxerend; tegen luizen, bij gonorroe, lepra, koliek, wormen; bevordert weeën; kompres bij reuma en zenuwpijn.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+1
Let op
Afrika · Voeding · № 25
Rozelle (hibiscus)
Hibiscus sabdariffa
De rode kelkbladen geven een zurige drank. In volksgeneeskunde wordt de drank met bloeddruk in verband gebracht; dat is geen vervanging voor behandeling.
Oud-Egyptische geneeskunst+2Volksgeloof
Let op
Afrika · Anders · № 385
Sheaboom
Vitellaria paradoxa
Sheaboter maakt droge huid soepel en beschermt haar; het is ook een belangrijk voedingsvet. Medische claims zijn niet goed onderzocht.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen
Let op
Afrika · Voeding · № 560
Tamarinde
Tamarindus indica
Traditioneel toegeschreven
Rijpe vrucht zuur, verkoelend, windverdrijvend, laxerend, tegen scheurbuik, galafdrijvend; bij ontstoken zwellingen, galbraken, bindvliesontsteking (bloemen), bloedende aambeien, keelklachten, zweren, verlamming (schors), gonorroe (as).
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+3
Let op
Afrika · Kruid · № 549
Tandenborstelboom
Salvadora persica
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, urinedrijvend, ontstoppend; bladeren bij reuma, scheurbuik, pijnlijke gezwellen, aambeien, astma en hoest; bloemolie bij winderigheid, slijm, wormen, lepra, gonorroe, hoofdpijn en reumapijn.
Lokale Afrikaanse geneeswijzen+2
Let op
Afrika · Voeding · № 389
Watermeloen
Citrullus lanatus
Een zeer vochtrijke vrucht die dorst lest. De olie uit de zaden wordt gebruikt in haarverzorging. In de Chinese geneeskunde geldt de vrucht als verkoelend en vochtafdrijvend.
Oud-Egyptische geneeskunst+2
Let op
Afrika · Kruid · № 373
Wierook
Boswellia sacra
De hars wordt vooral als wierook en geurstof gebruikt. Extracten van verwante Boswellia-soorten zijn onderzocht bij artrose, met bescheiden en wisselende resultaten.
Oud-Egyptische geneeskunst+4Volksgeloof
Let op
Afrika · Kruid · № 429
Woestijndadel
Balanites aegyptiaca
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, ontwormend; zaden bij hoest en koliek, olie op brandwonden en sproeten, zaadextract bloeddrukverlagend.
Oud-Egyptische geneeskunst+2