Schriftelijke bronnen vanaf ca. 1550 v.Chr.
Het oude Egypte heeft een van de oudste geschreven geneeskundes ter wereld nagelaten. Al in het Oude Rijk, ruim 4500 jaar geleden, worden artsen bij naam genoemd. Hesy-Ra droeg rond 2600 v.Chr. de titel "hoofd van de tandartsen", en Peseshet wordt genoemd als "opzichteres van de vrouwelijke artsen".
De belangrijkste bronnen zijn medische papyri. De Kahun-papyrus, rond 1800 v.Chr., gaat over vrouwengeneeskunde. De Edwin Smith-papyrus, rond 1600 v.Chr. en een afschrift van een nog oudere tekst, beschrijft verwondingen van hoofd tot romp in een opvallend nuchtere volgorde: onderzoek, diagnose, en het oordeel of een letsel te behandelen is. De Eberspapyrus, rond 1550 v.Chr., telt 110 bladzijden met zo'n 700 tot 800 recepten, geordend naar organen en klachten.
Egyptische geneeskunde maakte indruk op buren. De Griekse geschiedschrijver Herodotos schreef dat Egypte vol artsen zat, elk gespecialiseerd in één kwaal. De bouwmeester Imhotep, die rond 2650 v.Chr. leefde, werd eeuwen later als god van de genezing vereerd, en de Grieken zagen in hem hun eigen Asklepios.
Kruiden in deze traditie (35)
Lees meer over deze traditie →
Generaties lang doorgegeven; geen enkel startjaar
Afrika is een continent van ruim vijftig landen en duizenden volken en talen. Er bestaat dus niet één Afrikaanse geneeskunde. Wel delen veel tradities een paar kenmerken: kennis is vaak mondeling, verbonden met een bepaalde streek en gemeenschap, en gezondheid gaat over meer dan het lichaam alleen.
De geschiedenis van die kennis is grotendeels niet opgeschreven, maar ze is oud. Planten die mensen nu nog gebruiken, zoals de baobab en de sheaboom, zijn al eeuwen onderdeel van voeding, handel en zorg. Kennis reisde mee langs handelsroutes door de Sahara, langs de Swahilikust en over de Nijl, en vermengde zich met islamitische, Arabische en later Europese invloeden.
Er zijn ook geschreven tradities. In Ethiopië bestaan eeuwenoude geneeskundige handschriften in het Ge'ez, de liturgische taal van de Ethiopisch-orthodoxe kerk, met recepten en gebeden. In West-Afrikaanse steden als Timboektoe bewaarden geleerden manuscripten waarin ook geneeskunde voorkomt.
De koloniale tijd zette traditionele zorg onder druk. Koloniale besturen en zendingen bestreden vooral de spirituele kanten ervan als bijgeloof. Na de onafhankelijkheid zochten veel landen naar een manier om traditionele en biomedische zorg naast elkaar te laten bestaan.
Kruiden in deze traditie (26)
Lees meer over deze traditie →
Gebruik van vóór kolonisatie; kennis doorgegeven over generaties
De Khoi en de San, samen vaak Khoisan genoemd, behoren tot de oudste bewoners van zuidelijk Afrika. De San leefden eeuwenlang als jagers en verzamelaars, de Khoi als veehouders. Hun kennis van het droge, plantenrijke landschap van de Kaap is diep en oud.
Rooibos (Aspalathus linearis) groeit van nature alleen in een klein gebied rond het Cederberggebergte in de West-Kaap. Inheemse bewoners verzamelden de naaldvormige blaadjes, kneusden ze, lieten ze fermenteren en droogden ze in de zon. Zo ontstond de rode thee die nu wereldwijd bekend is.
Met de Europese kolonisatie raakten Khoi en San een groot deel van hun land en hun leefwijze kwijt. Kolonisten namen de rooibos over. In 1904 begon de handelaar Benjamin Ginsberg rooibos te verkopen, en in de jaren dertig lukte het om de plant te telen. Zo groeide rooibos uit tot een groot exportproduct, zonder dat de oorspronkelijke kennisdragers daar iets van terugzagen.
Daar kwam verandering in. In november 2019 tekenden de rooibosindustrie en de raden van de Khoi en San een overeenkomst, de eerste in zijn soort ter wereld. De gemeenschappen ontvangen sindsdien een heffing van anderhalf procent van de prijs die boeren voor rooibos krijgen.
Kruiden in deze traditie (7)
Lees meer over deze traditie →
Eeuwenoude, levende praktijk; verschilt per volk en streek
In heel zuidelijk Afrika, onder Zulu, Xhosa, Sotho, Tswana, Venda en andere volken, spelen traditionele genezers al eeuwen een grote rol. Ze worden geraadpleegd bij ziekte, maar ook bij tegenslag, conflict, en belangrijke momenten in het leven.
In de koloniale tijd en tijdens de apartheid werden genezers gewantrouwd en tegengewerkt. Zo verbood de Witchcraft Suppression Act van 1957 het "beoefenen van hekserij" en waarzeggen. Toch bleven mensen naar genezers gaan, vaak naast een bezoek aan een kliniek.
Na de apartheid koos Zuid-Afrika voor erkenning. In 2007 nam het parlement de Traditional Health Practitioners Act aan. Die wet erkent onder meer waarzeggers en kruidkundigen als traditionele zorgverleners en stelt een raad in die registratie, opleiding en gedrag regelt.
Kruiden in deze traditie (9)
Lees meer over deze traditie →
Lange geschiedenis; nog dagelijks in gebruik
De kolanoot is het zaad van de kolaboom, die groeit in de regenwouden van West-Afrika. Er zijn twee belangrijke soorten: Cola nitida, met noten die in twee delen uiteenvallen, en Cola acuminata, met noten van drie tot zes delen. De noten bevatten cafeïne en theobromine, en kauwen erop verdrijft vermoeidheid en honger.
Kolanoten zijn al eeuwen een belangrijk handelsproduct. Ze werden vanuit het bosgebied, onder meer het gebied van de Asante in het huidige Ghana, naar het noorden vervoerd: naar de Hausa-steden in het huidige Nigeria en verder, over de Sahara. Omdat de islam alcohol verbiedt maar kola niet, werd de noot in de Sahel en Noord-Afrika een geliefd genotmiddel.
De handel was groot en goed georganiseerd. Karavanen met dragers en ezels brachten de noten, die vochtig gehouden moesten worden om niet uit te drogen, over grote afstanden.
Kruiden in deze traditie (2)
Lees meer over deze traditie →
