Ayurveda

Ayurveda betekent letterlijk "kennis van het leven": āyus is leven, veda is kennis. De wortels liggen diep in de geschiedenis van Zuid-Azië. In de Vedische teksten, vooral de Atharvaveda, komen al geneeskrachtige planten en spreuken tegen ziekte voor, maar een samenhangend medisch systeem tekent zich pas later af.

Dat systeem kreeg vorm in drie klassieke werken die samen de Bṛhat Trayī heten, "de grote drie": de Charaka Samhita, over inwendige geneeskunde, de Sushruta Samhita, over chirurgie, en de Ashtanga Hridaya van Vagbhata. De eerste twee groeiden over eeuwen en kregen hun huidige vorm ruwweg tussen enkele eeuwen vóór en enkele eeuwen na het begin van onze jaartelling. Vagbhata vatte rond de zevende eeuw beide samen. Traditionele dateringen liggen vaak veel vroeger; historici houden het op deze voorzichtigere schattingen.

Ayurveda stond nooit op zichzelf. Het beïnvloedde de Tibetaanse Sowa Rigpa en ontmoette Unani, de Grieks-Arabische geneeskunde die met islamitische vorsten naar India kwam. Onder Brits koloniaal bestuur werd westerse geneeskunde de officiële norm. Vanaf het eind van de negentiende eeuw bouwden Indiase hervormers Ayurveda opnieuw op, met eigen colleges, apotheken en gestandaardiseerde middelen. Daarom ziet de Ayurveda van nu er op veel punten anders uit dan de klassieke praktijk.

Volgens de klassieke leer is alles opgebouwd uit vijf grote elementen (pañcamahābhūta): ruimte, lucht, vuur, water en aarde. In het lichaam werken ze als drie doshas. Vata staat voor beweging en komt voort uit lucht en ruimte. Pitta staat voor omzetting en warmte, uit vuur en water. Kapha geeft structuur en samenhang, uit water en aarde.

Ieder mens krijgt bij de geboorte een eigen verhouding tussen de doshas mee, de prakriti. Gezondheid betekent dat de doshas in evenwicht zijn, dat het spijsverteringsvuur (agni) goed werkt, dat de lichaamsweefsels (dhātu) gezond zijn en de afvalstoffen (mala) goed worden afgevoerd, en dat het gemoed helder is. Ziekte begint volgens deze leer vaak bij een verstoorde agni en de ophoping van onverteerde resten (āma).

Behandelen volgt dezelfde logica. Voeding en kruiden worden gekozen op hun smaak (rasa, er zijn er zes), hun werking, verwarmend of verkoelend (vīrya), en hun nawerking na de vertering (vipāka). Een goed dagritme (dinacharya) en het meebewegen met de seizoenen (ritucharya) wegen even zwaar als de middelen zelf. De klassieke Ayurveda kent acht takken, van inwendige geneeskunde en chirurgie tot kindergeneeskunde, giftenleer en verjonging (rasāyana).

Een ayurvedisch geneesheer heet vaidya. Eeuwenlang ging de kennis van leraar op leerling, in de guru-shishya-parampara, vaak binnen families. Leerlingen leerden de klassieke verzen uit het hoofd en keken mee in de praktijk van hun leraar.

Naast deze geschoolde traditie bestond, en bestaat nog steeds, een brede volkskennis. Denk aan huismiddelen, keukenkruiden en lokale genezers zonder klassieke opleiding, die wel diep geworteld zijn in hun streek.

Tegenwoordig leiden Indiase universiteiten op tot Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery (BAMS), een opleiding van ruim vijf jaar inclusief stage. Sinds 2014 ziet het Indiase ministerie van AYUSH toe op onderwijs, onderzoek en regelgeving voor Ayurveda en andere traditionele zorgsystemen.

De Charaka Samhita is de grote tekst over inwendige geneeskunde. In acht delen en 120 hoofdstukken behandelt ze diagnose, voeding, behandeling en ook de ethiek van de arts. Ze legt veel nadruk op redeneren en op het zorgvuldig onderzoeken van de patiënt.

De Sushruta Samhita is vooral bekend om de chirurgie. Ze beschrijft instrumenten, wondverzorging en ingrepen, waaronder reconstructies van de neus die veel later ook in Europa de aandacht trokken. Daarnaast bevat ze een omvangrijke plantenkennis.

De Ashtanga Hridaya van Vagbhata vat de eerdere werken samen in verzen en wordt tot vandaag veel gebruikt in het onderwijs, vooral in Kerala. Latere werken bouwden voort op deze basis. De Bhavaprakasha uit de zestiende eeuw beschrijft bijvoorbeeld ook ziekten en planten die met Europese handelaren in India waren gekomen.

In India is Ayurveda een erkend zorgsysteem naast de reguliere geneeskunde, met eigen ziekenhuizen, klinieken en een grote farmaceutische industrie. Ook in Nepal en Sri Lanka heeft het een plaats in de gezondheidszorg. Kerala staat bekend om zijn behandeltradities, zoals de reinigingskuur panchakarma.

Sinds 2022 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie in Jamnagar, in de Indiase deelstaat Gujarat, haar Global Centre for Traditional Medicine, opgezet met steun van de Indiase regering. Buiten Azië kennen de meeste mensen Ayurveda als leefstijl- of wellnessbenadering. In veel westerse landen, waaronder de Verenigde Staten, is het geen gereguleerd beroep.

Goed opgezet wetenschappelijk onderzoek is schaars. Er zijn bescheiden aanwijzingen voor nut bij onder meer artrose, maar voor de meeste toepassingen ontbreekt stevig bewijs.

Planten vormen het grootste deel van de ayurvedische apotheek. Daarnaast komen mineralen, metalen en dierlijke producten voor, vooral in de latere rasashastra: de alchemistische tak die metalen bewerkt tot zogenoemde bhasma's.

Bekende planten zijn kurkuma (haridra), tulsi of heilige basilicum, ashwagandha, gember, neem en guduchi, en de drie vruchten van triphala: amalaki, bibhitaki en haritaki. Een plant wordt zelden los gebruikt. Formules combineren meerdere middelen, vaak met honing, ghee of melk als drager (anupāna), die de werking zou sturen.

Voeding is in Ayurveda een geneesmiddel op zich. Kitchari, rijst gekookt met mungbonen en kruiden, gekruide melk en ghee horen bij de dagelijkse zorg. Wat goed is, hangt af van iemands prakriti, van het seizoen en zelfs van het tijdstip van de dag.

Ayurveda is een levend kennissysteem met religieuze en filosofische wortels in Zuid-Azië, geen verzameling wellnessproducten. De begrippen hebben een precieze betekenis; een "dosha-test" in een tijdschrift doet de traditie tekort.

Wees ook praktisch voorzichtig. Sommige ayurvedische producten, vooral uit de metaalbewerkende traditie, kunnen lood, kwik of arseen bevatten. In een Amerikaans onderzoek uit 2015 had 40 procent van de gebruikers verhoogde loodwaarden in het bloed. Koop alleen bij betrouwbare leveranciers en overleg met een arts, zeker bij zwangerschap, borstvoeding of medicijngebruik.