Jamu in Indonesië

Jamu is de traditionele kruidengeneeskunde van Indonesië, vooral van Java en Bali. De wortels gaan ver terug. Stenen vijzels uit de vindplaats Liyangan op Midden-Java, uit het Mataram-tijdperk van de achtste tot tiende eeuw, en reliëfs op de Borobudur wijzen al op het bereiden van kruiden.

Aan de hoven van Java, in Surakarta en Yogyakarta, werd de kennis verfijnd. Prinsessen en hofdames gebruikten jamu voor schoonheid en gezondheid. In de negentiende eeuw werd veel van die kennis opgeschreven.

In de twintigste eeuw ontstond een grote jamu-industrie. Bekende merken zoals Nyonya Meneer, opgericht in 1919, en Sido Muncul maakten jamu tot een massaproduct. In 2023 erkende UNESCO de "jamu-cultuur" als immaterieel erfgoed.

Jamu gaat over gezondheid in brede zin: fit blijven, mooi zijn, herstellen na een bevalling en ziekte voorkomen. Het is minder een geneeskunde voor zieken dan een dagelijkse verzorging.

Jamu bestaat altijd uit een mengsel van kruiden. Een bekend recept is kunyit asam, van kurkuma en tamarinde. Een ander is beras kencur, van rijst en kencur.

Jamu is ook verbonden met het Javaanse idee van evenwicht en harmonie, tussen lichaam en geest en tussen mens en omgeving.

Kennis gaat vaak van moeder op dochter. Een beroemd beeld is de jamu gendong: een vrouw die met een mand vol flessen jamu op haar rug door de straten loopt en verse jamu verkoopt.

Jamu gendong is een thuisindustrie. De vrouwen maken de dranken zelf, elke ochtend vers, met eenvoudige werktuigen.

Daarnaast zijn er grote fabrieken, kruidenwinkels en jamucafés in steden. Het Indonesische agentschap voor voedsel en geneesmiddelen, BPOM, deelt traditionele middelen in drie klassen in: jamu, gestandaardiseerde kruidenmiddelen en fytofarmaca, die klinisch zijn getest.

Een belangrijke bron is de Serat Centhini, geschreven tussen 1814 en 1823 aan het hof van Surakarta. Dit grote Javaanse werk bevat honderden recepten voor jamu, met tientallen planten, naast gebeden en bezweringen.

Ook andere Javaanse handschriften, primbon genoemd, bevatten kennis over jamu.

De erkenning door UNESCO in 2023 beschrijft jamu als een levende cultuur van welzijn, gedeeld door Indonesiërs van alle achtergronden.

Jamu wordt in Indonesië nog dagelijks gedronken, van een glaasje bij een verkoopster op straat tot verpakte poeders en capsules. Er zijn moderne jamucafés en de industrie is groot.

De overheid stimuleert onderzoek naar jamu, met als doel meer middelen wetenschappelijk te onderbouwen en in de zorg op te nemen.

Ook buiten Indonesië, onder meer in Nederland via de Indische en Indonesische gemeenschap, is jamu bekend.

De basis van jamu ligt in wortelstokken uit de gemberfamilie: kurkuma (kunyit), temulawak, kencur, gember (jahe) en galanga (lengkuas).

Daarnaast worden bladeren gebruikt, zoals van sirih (betel) en sambiloto, en specerijen als kaneel en kruidnagel. Tamarinde geeft een zure smaak.

Jamu wordt vaak gezoet met palmsuiker of honing en soms gemengd met een ei.

Jamu is een levende, alledaagse cultuur van Indonesische families, vooral van vrouwen. Kies bij interesse voor eerlijke producten.

Let op: sommige verpakte "jamu" zijn in het verleden vervalst met medicijnen, zoals ontstekingsremmers of afslankmiddelen. Koop alleen geregistreerde producten.