Traditie in Europa

Westerse kruidengeneeskunde

Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie

Recepten (3) Kruiden in deze traditie (290)

Geschiedenis

Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur.

De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen.

Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.

Kernideeën

Lang was de westerse kruidenkunde gebaseerd op de leer van de lichaamssappen. Elk kruid had een temperament, warm of koud, droog of vochtig.

In de zestiende eeuw werd de signatuurleer populair. Volgens Paracelsus en anderen had God in de vorm of kleur van een plant een teken gelegd van zijn werking: een plant met hartvormige bladeren zou goed zijn voor het hart. Culpeper verbond bovendien elke plant met een planeet.

Moderne fytotherapie werkt anders. Ze zoekt naar werkzame stoffen, gestandaardiseerde extracten en wetenschappelijk bewijs, al leeft ook de traditionele kennis voort.

Kennis en overdracht

Kennis verspreidde zich via boeken, apothekers en artsen, en via de gewone mensen die kruidenboeken thuis hadden. Apothekers maakten middelen volgens farmacopees, officiële receptenboeken.

In de twintigste eeuw scheidden de wegen. De reguliere geneeskunde ging verder met zuivere stoffen en synthetische medicijnen. Kruidkundigen, natuurgeneeskundigen en fytotherapeuten zetten de kruidentraditie voort, vaak met eigen opleidingen.

In Duitsland bleef fytotherapie een gewoon onderdeel van de zorg, met kruidenmiddelen die artsen voorschrijven.

Teksten en figuren

Het Cruydeboeck van Dodoens uit 1554 beschrijft honderden planten met hun namen, kenmerken en gebruik. Het is een trots van de Nederlandstalige wetenschap.

The English Physitian van Culpeper is tot vandaag in druk. Het Herball van Gerard en De historia stirpium van Fuchs zijn beroemd om hun afbeeldingen.

In 1785 schreef William Withering An Account of the Foxglove, een van de eerste zorgvuldige studies naar de werking van een plant bij patiënten.

Vandaag

In de Europese Unie mogen traditionele kruidenmiddelen sinds de richtlijn 2004/24/EG als geneesmiddel worden geregistreerd als ze minstens dertig jaar in gebruik zijn, waarvan vijftien in de EU, en veilig zijn. Het Europees Geneesmiddelenbureau stelt monografieën op over veel geneeskrachtige planten.

Veel moderne medicijnen komen oorspronkelijk uit planten. Kruidenthee en kruidensupplementen zijn populair.

Er is ook kritiek: sommige kruidensupplementen zijn slecht onderzocht, en de kwaliteit wisselt sterk.

Natuur in de traditie

De westerse kruidengeneeskunde gebruikt veel inheemse Europese planten. Kamille bij buikpijn en ontsteking, valeriaan bij onrust en slapeloosheid, sint-janskruid bij neerslachtigheid, pepermunt bij darmklachten.

Goudsbloem wordt gebruikt voor de huid, duizendblad bij wonden, tijm bij hoest. Daarnaast nam de westerse kruidenkunde planten uit andere werelddelen op, zoals echinacea uit Amerika.

Vingerhoedskruid, wilg en slaapbol laten zien hoe planten aan de basis van moderne medicijnen staan.

Respectvol omgaan

"Natuurlijk" betekent niet automatisch veilig. Vingerhoedskruid is dodelijk giftig. Sint-janskruid heeft veel interacties met medicijnen, zoals de pil, bloedverdunners en antidepressiva.

Overleg met een arts of apotheker voordat je kruidenmiddelen combineert met medicijnen.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

Kruiden in deze traditie

Let op
Azië · Voeding · № 272
Abrikoos
Prunus armeniaca
Traditioneel toegeschreven
Hoestremmend, samentrekkend, antibacterieel, pijnstillend, urinedrijvend, ontstekingsremmend; wilde kers onderdrukt de hoest.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Azië · Kruid · № 303
Achyranthes-wortel (huai niu xi)
Achyranthes bidentata
Traditioneel toegeschreven
Circulatiebevorderend, levertonicum, pijnstillend.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Europa · Kruid · № 277
Adderwortel
Bistorta officinalis (syn. Polygonum bistorta)
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, stopt diarree en bloedingen, tegen catarre.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 57
Agrimonie
Agrimonia eupatoria
Samentrekkend (looistofrijk) kruid dat traditioneel wordt gebruikt bij diarree, keelpijn en kleine wondjes. Goed onderzoek bij mensen ontbreekt.
Westerse kruidengeneeskunde+2
Let op
Europa · Kruid · № 79
Alant
Inula helenium
De wortel wordt traditioneel gebruikt bij hoest met slijm en bronchitis; ze bevat veel inuline. Klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+4
Let op
Afrika · Kruid · № 4
Aloë vera
Aloe vera
De gel uit het blad wordt uitwendig gebruikt om de huid te verzachten en bij lichte brandwonden. Onderzoek naar wondgenezing levert wisselende resultaten op; de gel is geen vervanging voor wondzorg.
Kallawaya-geneeskunst+6Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 63
Alsem
Artemisia absinthium
Een van de bitterste kruiden; traditioneel gebruikt om eetlust en spijsvertering op gang te brengen en tegen darmwormen. Klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+5
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 158
Amerikaans glidkruid
Scutellaria lateriflora (en S. baicalensis)
In de westerse kruidengeneeskunde gebruikt bij nervositeit, spanning en slaapproblemen. Een paar kleine studies wijzen op een licht kalmerend effect.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+4
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 628
Amerikaanse hazelwortel
Asarum caudatum, A. canadense en verwante soorten
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind-kou, opent een verstopte neus, verwarmt de long bij hoest met helder slijm en verdrijft kou en vocht bij menstruatiepijn en andere pijn.
Haudenosaunee-geneeskunde+4
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 593
Amerikaanse moeraslantaarn
Lysichiton americanus
Traditioneel toegeschreven
Zenuwversterkend, stimulerend, krampwerend, zweetdrijvend, slijmoplossend; opent de longen en vermindert hoest en bronchiale krampen (acute astma), zalf tegen ringworm, verlicht spier- en gewrichtspijn.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+2
Let op
Europa · Voeding · № 84
Appel
Malus domestica
Vrucht rijk aan vezels zoals pectine; geraspte appel is een oud huismiddel bij lichte diarree. Er is geen specifieke medische werking bewezen.
Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Europa · Voeding · № 296
Artisjok
Cynara cardunculus var. scolymus
Traditioneel toegeschreven
Levertonicum en -herstellend, galbevorderend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Kruid · № 17
Ashwagandha
Withania somnifera
Plant uit de Ayurvedische traditie. Sommige preparaten zijn onderzocht bij stress en slaap, maar studies verschillen en bewijs is beperkt.
Ayurveda+2
Let op
Europa · Voeding · № 65
Asperge
Asparagus officinalis en A. racemosus
Voedzame groente; wortel en scheuten werden traditioneel als plaspoeder gebruikt. Er is geen goed bewijs voor een geneeskrachtig effect.
Grieks-Romeinse geneeskunde+2
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 166
Avocado
Persea americana
Vrucht rijk aan enkelvoudig onverzadigde vetten, vezels en kalium; past in een voedingspatroon dat gunstig is voor het cholesterol. Avocado-olie wordt in huidverzorging gebruikt.
Maya-geneeskennis+4Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 36
Aziatische ginseng
Panax ginseng (ook P. quinquefolius)
Onderzoek bestaat vooral uit kleine, korte studies; er is weinig bewijs voor gezondheidseffecten.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Europa · Anders · № 597
Baardmos
Usnea barbata
Traditioneel toegeschreven
Antimicrobieel, schimmelwerend, immuunmodulerend, verzachtend, laxerend, voedend; tegen streptokokken (keelontsteking), stafylokokken, cellulitis en geïnfecteerde wonden, antiviraal (HPV), gistinfecties.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Kruid · № 310
Ballonbloem
Platycodon grandiflorus
Traditioneel toegeschreven
Slijmoplossend, schimmelwerend, antibacterieel, bloedsuikerverlagend.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 574
Balsempopulier
Populus balsamifera
Traditioneel toegeschreven
Knoppen: stimulerend, versterkend, urinedrijvend, verzachtend, slijmoplossend; schors: slijmoplossend, laxerend; bij huidproblemen (eczeem, psoriasis), droge hoest, obstipatie, nier/blaas-ondersteuning, reuma en jicht.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 573
Balsemspar
Abies balsamea
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, antiseptisch, pijnstillend; bij luchtweginfecties, hoest en keelpijn, blaasontsteking en darmontsteking, hulp bij stoppen met roken; uitwendig bij brandwonden, wonden, aambeien, spierpijn.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3
Let op
Azië · Kruid · № 134
Bamboe
Phyllostachys nigra
In de Chinese geneeskunde worden bamboeschaafsel (zhu ru) en bamboesap gebruikt bij hoest met geel slijm, misselijkheid en onrust. In de Ayurveda wordt het kiezelrijke bamboemanna gebruikt. Klinisch onderzoek is schaars.
Ayurveda+2
Let op
Afrika · Kruid · № 8
Basilicum
Ocimum basilicum
Versterkt de smaak, ondersteunt de spijsvertering en heeft mild antioxiderend effect.
Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 293
Behaarde engelwortel (du huo)
Angelica pubescens
Traditioneel toegeschreven
Antireumatisch, pijnstillend, ontstekingsremmend.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Azië · Kruid · № 229
Benzoë
Styrax benzoin
Traditioneel toegeschreven
Slijmoplossend, samentrekkend, krampwerend.
Chinese geneeskundige tradities+3Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 276
Berendruif
Arctostaphylos uva-ursi
Traditioneel toegeschreven
Urineweg-antiseptisch, samentrekkend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 186
Berk
Betula pendula
Traditioneel toegeschreven
Bitter, samentrekkend, antireumatisch.
Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 67
Bernagie
Borago officinalis
Zaadolie (rijk aan gamma-linoleenzuur) is onderzocht bij eczeem en gewrichtsontsteking, met wisselende resultaten. Het blad werd traditioneel als koortswerend en opwekkend kruid gebruikt.
Westerse kruidengeneeskunde+2
Let op
Europa · Kruid · № 93
Betonie
Betonica officinalis (syn. Stachys officinalis)
Traditioneel gebruikt bij spanningshoofdpijn en nervositeit. Modern klinisch onderzoek ontbreekt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3
Let op
Europa · Kruid · № 278
Bittere scheefbloem
Iberis amara
Traditioneel toegeschreven
Krampwerend, ontspannend, versterkt het spijsverteringskanaal, windverdrijvend; traditioneel bij jicht en reuma.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Kruid · № 123
Bittere sinaasappel
Citrus × aurantium
De gedroogde onrijpe vrucht (zhi shi) en schil worden in de Chinese geneeskunde bij een opgeblazen gevoel en trage spijsvertering gebruikt. NCCIH waarschuwt dat afslankproducten met bittere sinaasappel (synefrine) risico's voor hart en bloeddruk geven.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Europa · Mineraal · № 9
Bitterzout
Magnesiumsulfaat. In voldoende hoeveelheid werkt het laxerend doordat het water in de darm vasthoudt. In een bad wordt het gebruikt om spieren te ontspannen; dat magnesium daarbij via de huid wordt opgenomen, is niet aangetoond.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Anders · № 74
Blaaswier
Fucus vesiculosus
Bruin zeewier rijk aan jodium; vroeger gebruikt bij een trage schildklier en als afslankmiddel. Afslankclaims zijn niet bewezen.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Voeding · № 101
Blauwe bosbes
Vaccinium myrtillus en V. vitis-idaea
Rijk aan anthocyanen. Gedroogde bessen zijn een oud middel bij diarree. NCCIH meldt dat er niet genoeg bewijs is voor oog-, bloedvat- of andere claims.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 281
Blauwe lis
Iris versicolor
Traditioneel toegeschreven
Ontstekingsremmend, urinedrijvend, stimulerend, laxerend.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 280
Blauwe zilverkaars
Caulophyllum thalictroides
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, krampwerend, ontstekingsremmend, baarmoederstimulerend, urinedrijvend, antireumatisch.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+4
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 372
Bloedwortel
Sanguinaria canadensis
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, braakopwekkend, slijmoplossend, herstellend; onderdeel van escharotische behandeling bij baarmoederhalsdysplasie, verwarmt longen/maag/baarmoeder, bevordert ophoesten.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+4