Kwakwaka'wakw-geneeskunde

De Kwakwaka'wakw zijn 'de mensen die Kwak'wala spreken'. Ze wonen op het noorden van Vancouvereiland, op de eilanden ernaast en op de kust van British Columbia ertegenover. De oude naam Kwakiutl komt van Kwagu'ł, één gemeenschap bij Fort Rupert, waar Franz Boas het meeste werk deed; de naam werd later ten onrechte voor alle Kwak'wala-sprekers en zelfs voor hun buren gebruikt.

Elke natie heeft eigen clans, hoofden en verhalen. Families, de na'mima, hebben erfelijke rangen, namen, liederen en dansen, die bij een potlatch worden getoond en bevestigd. Bij zo'n feest geeft de gastheer de gasten veel weg; wie meer geeft, wint meer aanzien. Ook koperen platen hadden grote waarde.

Na het eerste contact met Europeanen in 1792 kwamen de ziekten. Tussen 1830 en 1880 daalde het aantal Kwakwaka'wakw met driekwart; de pokkenepidemie van 1862 alleen al doodde meer dan de helft. In 1885 verbood Canada de potlatch, op straffe van gevangenis. De feesten werden in het geheim voortgezet. Bij het handhaven van het verbod werden honderden maskers en andere feestvoorwerpen in beslag genomen. Pas in 1951 werd het verbod geschrapt. Kinderen moesten naar kostscholen, waar Kwak'wala verboden was.

Wie een plant als medicijn gaat halen, zoekt haar op, gaat bij haar zitten en spreekt haar aan, voordat hij iets neemt. Hij noemt haar 'Bovennatuurlijke', 'Lang-Leven-Maker', 'Genezende Vrouw', 'Leven-Maker' of 'Bovennatuurlijke Kracht van de Grond'. Hij vertelt wie ziek is en waarom, en vraagt of ze 'medelijden heeft' en gaat helpen. De zieke bidt opnieuw, met het middel in de hand of de kom voor zich.

Planten werken soms samen. Een vrouw die de westelijke zuring had gegraven, zei tegen de wortels dat ze haar man niet alleen zouden genezen, 'want nu ga ik doen wat je mijn grootvaders in een droom zei': samen met de moeraslantaarn. Elke plant wordt dan apart toegesproken, en gevraagd 'samen te werken met onze vriend'.

Een plant kan ook een slechte hand hebben. Van de Pacifische negenbast schreef George Hunt dat de juiste hoeveelheid de darmen opent, maar dat te veel doet braken, met bloed: 'dat heet de slechte hand'. In het gebed vraagt de verzamelaar daarom dat die slechte hand niet meegaat.

Getallen tellen. Vaak worden vier wortels gegraven, vier stukken bast gehakt of vier koppen gedronken.

Bij de Kwakwaka'wakw zijn er sjamanen, die genezen met hun kracht, met zingen en met zuigen. De meeste middelen in Boas' verzameling werden echter thuis gemaakt, door een man voor zijn vrouw, een vrouw voor haar man of kind, of een broer voor een broer.

Als een vrouw al lang met pijn in het lichaam in bed ligt, hakt haar man langs de rivier vier stammen van de duivelsknots. Thuis brandt hij de stekels af, schilt de bast en kookt die een hele dag. Zijn vrouw gaat op een plankje boven de tobbe met het hete afkooksel zitten, onder twee dekens, tot ze het niet meer uithoudt. Soms gaat er een handvol zaad van de kale lomatium bij, 'want dat is een heel sterk middel'. Dat zaad wordt ook gekauwd en op een pijnlijk hoofd of lichaam geblazen, of bij keelpijn en hoest in de mond gehouden.

Bij het ophoesten van bloed gaat de man met de kano naar een rivier om bast van de rode els te hakken, 'de enige ware kracht van de rivieroever'. De vrouw houdt stukjes in haar mond en slikt het sap door. Bij diarree kookt men de wortelbast van de hemlockspar een hele dag met toppen van jeneverbes, de wortel van de dubbelloofvaren en die van de zoethoutvaren, en drinkt het vier keer, telkens een theekopje. Bij oude zweren en brandwonden legt men water op de geklopte wortelbast van de westelijke hemlockspar tot het rood wordt, of strooit men gedroogde bast van de zalmbes erop. Bij pijn in de maagkuil drinkt de zieke een afkooksel van waterdrieblad in plaats van water. Op zwellingen legt men warm gekookte bladeren van de zwarte twinbes, en op een pijnlijke schouder het gestampte eenbloemig wintergroen, dat een blaar trekt.

Wie bloed ophoest, bewaart wat hij uitspuwt in cederbast. Dat wordt in vier plaatjes koper gevouwen en in de spleet van een dikke wilde appelboom gestoken. 'Nu ben je gevangen', zegt de man tegen de ziekte, 'kijk niet meer om naar mijn vrouw.'

George Hunt werd in 1854 in Fort Rupert geboren als zoon van een Engelse pelshandelaar en een Tlingit-moeder, Mary Ebbetts. Door huwelijk en adoptie werd hij deel van de Kwakwaka'wakw-gemeenschap. Vanaf 1886 werkte hij met Franz Boas, die hem leerde Kwak'wala te schrijven. Hunt schreef in de decennia daarna wel tienduizend bladzijden, over feesten, families, verhalen en geneeskunde.

Die teksten kwamen in boeken van Boas terecht, zoals The Religion of the Kwakiutl Indians (1930). Deel 1 bevat de Kwak'wala-tekst, deel 2 de Engelse vertaling. Daarin staan de gebeden tot de planten, tot de zon, tot dieren en tot de zalm, en de verhalen over sjamanen. Een bekend verhaal is dat van Qʼaselid, die sjamanen voor bedriegers hield en hun trucs wilde leren. Hij leerde ze, en zijn genezingen lukten zo vaak dat hij een beroemde sjamaan werd. De Franse antropoloog Claude Lévi-Strauss schreef er later over.

De Kwakwaka'wakw zijn kritisch op wat er over hen is geschreven. Volgens een onderzoeker was het antropologische verhaal 'te vaak een lange monoloog, waarin de Kwakwaka'wakw niets te zeggen hadden'.

Er zijn dertien Kwakwaka'wakw-naties, met ongeveer 3700 mensen (2016). Ze wonen op hun eigen land, zoals in Alert Bay, Fort Rupert en Kingcome, en in steden als Victoria en Vancouver.

De potlatch wordt weer gehouden, ook om namen en rechten door te geven. In 1980 opende in Alert Bay het U'mista Cultural Centre, voor de in beslag genomen voorwerpen die musea teruggaven. U'mista betekent ongeveer 'de terugkeer van iets dat belangrijk is'. Kunstenaars als Mungo Martin, Ellen Neel en Willie Seaweed hielden het snijwerk levend. Er zijn nog maar weinig sprekers van het Kwak'wala, maar de taal wordt weer geleerd.

De Kwakwaka'wakw leven tussen regenwoud en zee. De rode ceder levert planken, kano's, kleding en de ringen van cederbast die bij de winterceremonies gedragen worden. De hemlockspar levert takken voor kransen en bast voor medicijnen.

Langs rivieren groeien de duivelsknots, met stekels over stam en blad, de rode els, de zalmbes en de zwarte twinbes. In moerassen staan de moeraslantaarn en het waterdrieblad. Op graslanden groeit de kale lomatium, waarvan de zaden ook bij een begrafenis als wierook worden gebrand en door zangers worden gekauwd om hun keel te sparen. De wilde appel levert vruchten, sterk hout en medicinale bast.

De gebeden in dit verhaal zijn opgetekend door George Hunt, zelf van Tlingit-afkomst maar opgegroeid bij de Kwakwaka'wakw. Ze horen bij de families en naties van wie ze komen, en bij hun nakomelingen.

Boas' verzameling bevat ook middelen van zeer giftige planten, zoals groen nieskruid (Veratrum), waterscheerling (Cicuta), de wortel van de vlier en de bast van de negenbast. Daar staat bewust geen bereiding bij. Waterscheerling is een van de giftigste planten van Noord-Amerika.

De potlatchvoorwerpen in musea zijn een gevoelig onderwerp: veel ervan zijn in beslag genomen en moeten nog terug. De winterceremonies, zoals de dans van de Hamat'sa, zijn geen schouwspel en worden hier niet beschreven.