Anishinaabe-geneeskunde

Anishinaabe is de naam van een familie van volken rond de Grote Meren: de Ojibwe, die in de Verenigde Staten ook Chippewa heten, de Odawa, de Potawatomi, de Mississauga, de Nipissing en de Algonquin. De Ojibwe, Odawa en Potawatomi vormden samen de Raad van Drie Vuren, waarin de Ojibwe de 'hoeders van het geloof' waren.

Volgens de overlevering, die ook op berkenbastrollen is vastgelegd, woonden de Anishinaabeg vroeger aan de Atlantische kust, bij de monding van de Sint-Laurens. Zeven profeten, de zeven vuren, voorspelden hun toekomst. Een schelp, de miigis, wees hun de weg naar het westen, naar 'de plek waar voedsel op het water groeit'. Die plek vonden ze bij de meren waar wilde rijst groeit.

In de achttiende en negentiende eeuw sloten de Anishinaabeg verdragen met Britten, Canadezen en Amerikanen. Veel Potawatomi werden naar het westen verdreven. Kinderen moesten naar kostscholen, waar hun taal verboden was.

Een geest of kracht heet manidoo. Ze woont in dieren, planten, stenen, wind en water, en kan in een droom of visioen verschijnen. Wie een plant plukt, legt eerst tabak neer als dank.

Densmore beschreef het leven dat de Midewiwin van zijn leden vraagt als een oprecht leven: liegen, stelen en drank zijn verboden, en lidmaatschap beschermt niemand tegen de gevolgen van zijn daden. Leden zitten soms urenlang bij het water te zingen en te trommelen, in de hoop dat de geesten hun iets leren. In de verhalen speelt Nanabozho, met zijn grootmoeder, een grote rol; volgens Densmore is hij ook met de Midewiwin verbonden.

Densmore vertelt het ontstaan van het middel bi'jikiwuk. Een lid van de Midewiwin droomde van gehoornde dieren die uit het water kwamen en hem leerden het middel te maken. Om ze terug te laten komen, maakte hij een lied, dat hij tot op hoge leeftijd zong, telkens als hij de wortels groef of het middel bereidde. Anderen leerden het lied van hem, en het wordt bij het maken nog altijd gezongen.

Densmore onderscheidde twee soorten genezing. De leden van de Midewiwin genezen met kruiden en liederen. Daarnaast zijn er de jaasakiid, zieners die in een schuddende tent met de geesten spreken. Iemand kan beide zijn, maar het zijn verschillende vakken.

De Midewiwin kent graden: vier, en in sommige streken meer. Bij de eerste graad leert een nieuw lid in het bos de namen en het gebruik van een paar eenvoudige kruiden, die het in zijn medicijnzak meedraagt. In de hogere graden leert het de eigenschappen van zeldzame kruiden. Een zieke kan in de Midewiwin worden opgenomen om te genezen. De oude Mi'jakiya'cig ('heldere hemel') vertelde Densmore dat ze als jonge vrouw zwaar ziek was. Haar ouders gaven een feest, een Mide-man rookte de tabak die haar vader had gebracht en vroeg de geesten om haar leven te verlengen. Er werd gezongen en gedanst, en ze werd beter.

Main'gans liet Densmore zien hoe hij bi'jikiwuk maakte. Het hoofdbestanddeel was de wortel van de senegawortel. Daarbij kwamen in gelijke delen de wortels van de prairie-alsem, de grondpruim en de prairieroos. In een emmer met ongeveer een liter heet water legde hij een lepeltje van het mengsel aan de oost-, zuid-, west- en noordkant, en verdeelde daarop een karig lepeltje van de senegawortel. Het middel werd vier keer per dag ingenomen, eerst weinig en daarna meer, tot een maatje van berkenbast van ongeveer een eetlepel. Hij nam ook een lepeltje van het droge poeder, zonder water. Bi'jikiwuk werd ingenomen als opwekkend middel en tegen stuipen, en uitwendig gebruikt om bloedingen van wonden te stelpen. Krijgers namen het mee op oorlogspad.

Mi'nisino'wuck, het 'eilandkruid', kwam oorspronkelijk van een eiland in het Bovenmeer en stelpt ook bloedingen. Volgens Na'waji'bigo'kwe ontstond het in de droom van een man die een dondervogel zag.

Een deel van de kennis staat op wiigwaasabakoon, rollen van berkenbast met tekeningen, die de Midewiwin bewaart. Ze helpen bij het onthouden van liederen, ceremonies en de route van de grote trek. Een Potawatomi-oudere gebruikte de rollen om het ontstaan van de Raad van Drie Vuren te dateren.

Walter Hoffman beschreef de Midewiwin in 1891. Frances Densmore nam vanaf 1907 bij de Ojibwe in Minnesota honderden liederen op, met de verhalen erbij, in Chippewa Music (1910 en 1913). Later schreef ze Uses of Plants by the Chippewa Indians (1928). Anishinaabe-schrijvers zoals Basil Johnston (Ojibway Heritage, 1976) en Edward Benton-Banai (The Mishomis Book, 1979) beschreven de leringen zelf.

Anishinaabeg wonen in Ontario, Manitoba, Saskatchewan en Quebec, en in Minnesota, Wisconsin, Michigan en North Dakota. Ze vormen een van de grootste inheemse volken van Noord-Amerika. De Midewiwin bestaat nog en neemt nieuwe leden op.

Elk najaar wordt de wilde rijst met de kano geoogst: de een duwt de boot voort, de ander klopt de aren met stokken boven de bodem leeg. In het voorjaar wordt de esdoorn getapt. In 2018 gaf de White Earth Nation de manoomin eigen rechten, zoals het recht om te bestaan en te gedijen, en in 2021 spande ze namens de rijst een rechtszaak aan tegen een oliepijpleiding. Het Ojibwe wordt in taalnesten en immersiescholen weer aan kinderen geleerd.

De Anishinaabeg leven met bos, meer en, in het westen, de prairie. Wilde rijst, manoomin, is het heilige voedsel. Uit de esdoorn koken ze suiker. Van de berk maken ze kano's, manden en de rollen van de Midewiwin.

Tabak, veenreukgras, salie en ceder, de levensboom, heten de vier heilige middelen. De hars van balsemspar en de knoppen van de balsempopulier gaan in zalven voor wonden. De binnenbast van de populier helpt bij koorts, de wortel van de gevlekte ooievaarsbek bij diarree, en de teunisbloem bij kneuzingen.

Op de westelijke prairie groeien de planten van bi'jikiwuk: senegawortel, prairie-alsem, grondpruim en de prairieroos. Ook de wilde bergamot en de Canadese fijnstraal staan in Densmores aantekeningen.

De Midewiwin is een besloten genootschap. Densmore schreef op wat leden haar wilden laten horen, en ze wist zelf dat ze veel niet te horen kreeg. Over liefdesmiddelen, vervloekingen en giften, die ze ook noemt, schrijven we hier niets, net als over het middel wa'bino'wuck, waarvan ze schreef dat het 'kon doden of genezen'.

De kennis hoort bij de mensen die haar deelden, zoals Main'gans, Na'waji'bigo'kwe en Mi'jakiya'cig, en bij hun gemeenschappen. Oogst senegawortel niet in het wild: de wortel wordt al lang verkocht en op veel plaatsen is hij overoogst. Koop wilde rijst liefst van Anishinaabe-oogsters.