Guaraní en de maté-traditie

De Guaraní wonen al eeuwen in het gebied van het huidige Paraguay, het noordoosten van Argentinië, het zuiden van Brazilië en delen van Bolivia. Hun taal, het Guaraní, is in Paraguay een officiële taal naast het Spaans en wordt door het grootste deel van de bevolking gesproken.

De Guaraní dronken al lang voor de Europeanen kwamen een aftreksel van de bladeren van maté (Ilex paraguariensis), in het Guaraní ka'a. Ze gebruikten het als drank, als middel en bij rituelen.

In de zeventiende eeuw richtten jezuïeten in dit gebied missiedorpen in, de reducciones, waar Guaraní woonden en werkten. De jezuïeten slaagden erin maté te telen, die eerst alleen in het wild werd verzameld, en verkochten de bladeren in heel Zuid-Amerika als "jezuïetenthee". In 1767 werden de jezuïeten verdreven, maar het matédrinken bleef.

Maté drinken is in de eerste plaats een sociaal gebaar. De drank wordt in een kalebas, de mate of guampa, bereid en met een metalen rietje, de bombilla, gedronken. Eén persoon schenkt, en de kalebas gaat de kring rond. Delen betekent vriendschap en vertrouwen.

In Paraguay drinkt men vaak tereré: koude maté, met water waarin geneeskrachtige kruiden zijn fijngestampt, de pohã ñana. Elk kruid heeft een eigen werking volgens de volkskennis: verkoelend, goed voor de spijsvertering, of rustgevend.

Voor de Guaraní zelf hoort ka'a bij een spirituele wereld, waarin planten een ziel hebben en met respect moeten worden benaderd.

De kennis van de pohã ñana wordt in Paraguayaanse families al sinds ongeveer de zestiende eeuw doorgegeven. Ouders en grootouders leren kinderen welke kruiden je bij welke klacht in de tereré doet.

Op markten in Asunción en andere steden verkopen yuyeras, kruidenvrouwen, verse kruiden en stampen ze ter plekke voor de tereré. Ze geven advies en zijn bewaarders van de volkskennis.

Bij Guaraní-gemeenschappen zelf zijn sjamanen en ouderen de dragers van de diepere spirituele kennis.

Een vroege bron over de Guaraní-taal en -cultuur is de Tesoro de la lengua guaraní uit 1639 van de jezuïet Antonio Ruiz de Montoya, een woordenboek met veel informatie over planten en gebruiken.

In 2020 erkende UNESCO de "praktijken en traditionele kennis van tereré in de cultuur van de pohã ñana, een voorouderlijke Guaraní-drank in Paraguay" als immaterieel erfgoed.

Over de gezondheidseffecten van maté schreef het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) in 2016 een belangrijk rapport.

Maté is in Argentinië, Uruguay, Paraguay en Zuid-Brazilië een nationale drank. In Zuid-Brazilië heet hij chimarrão. Mensen dragen een thermosfles en een kalebas mee naar werk, park en strand.

In Paraguay is tereré onderdeel van de dagelijkse cultuur, en sinds 2020 werelderfgoed. Er is zelfs een nationale Dag van de Tereré.

De Guaraní-gemeenschappen zelf hebben het vaak moeilijk, met landverlies en armoede. Erkenning van hun cultuur is ook een kwestie van rechtvaardigheid.

Maté is een hulstsoort die in de subtropische bossen van Zuid-Amerika groeit. De bladeren bevatten cafeïne en theobromine. Ze worden gedroogd, soms geroosterd, en gemalen tot yerba.

In de tereré gaan kruiden als cedrón (citroenverbena), munt en vele andere. Elke streek en elke familie heeft eigen recepten.

Maté groeit nu vooral op plantages, maar wordt in sommige gebieden nog in het wild verzameld, in de schaduw van het bos.

Maté is een sociaal ritueel. Wie een kalebas aangeboden krijgt, drinkt die leeg en geeft hem terug aan degene die schenkt. Zeg pas "dank je" als je geen maté meer wilt.

Let op de temperatuur. Volgens het IARC is het drinken van dranken boven 65 °C waarschijnlijk kankerverwekkend, vanwege de schade aan de slokdarm. Laat hete maté iets afkoelen. Maté bevat ook cafeïne.