Traditie in Midden-Amerika en Caraïben
Inheemse en Spaans-katholieke wortels; levend in Latijns-Amerika en de VS
Curanderismo is de traditie van de curanderos en curanderas, traditionele genezers in Mexico, Midden-Amerika en het zuidwesten van de Verenigde Staten. De naam komt van het Spaanse curar, genezen.
De traditie heeft meerdere wortels. De Azteken en andere Mesoamerikaanse volken hadden een uitgebreide geneeskunde, met kennis van honderden planten. De Spanjaarden brachten de Europese leer van de lichaamssappen mee, de katholieke heiligen en eigen kruiden als wijnruit. Daarnaast speelden Afrikaanse en Arabische invloeden mee, via Spanje en via de slavenhandel.
Uit die mengeling ontstond in de koloniale tijd het curanderismo. In Texas werd Don Pedrito Jaramillo (1829–1907) een beroemde genezer, die duizenden mensen hielp. In Mexico werden Teresa Urrea, de "Heilige van Cabora", en El Niño Fidencio legendarisch.
Het curanderismo kent ziekten die de westerse geneeskunde niet erkent, maar die voor veel mensen heel echt zijn. Susto is schrik die de ziel uit het lichaam jaagt. Mal de ojo, het boze oog, is een ziekte die iemand door een jaloerse of bewonderende blik krijgt, vooral bij kinderen. Empacho is een verstopping in de maag. Nervios zijn zenuwen en zorgen die het lichaam ziek maken.
Net als bij de Maya worden ziekten, voedsel en planten ingedeeld als warm of koud. Een goede genezer brengt het lichaam weer in evenwicht.
Gezondheid heeft altijd ook een spirituele kant. Gebed, heiligen en de hulp van God horen bij de genezing.
Er zijn verschillende specialisten. De yerbero of yerbera kent de kruiden. De partera is vroedvrouw. De sobador geeft massage, de huesero zet botten. Een curandero total combineert al deze vaardigheden en werkt ook spiritueel.
Kennis gaat vaak binnen families of via een leertijd. Veel curanderos spreken van een gave, een don, die ze van God hebben gekregen.
Een bekende behandeling is de limpia, een reiniging. De genezer strijkt met een ei, takjes wijnruit of pirul over het lichaam, terwijl hij bidt, om het kwaad weg te nemen. Een andere traditie is het temazcal, het Mesoamerikaanse zweetbad.
Een belangrijke vroege bron is het Libellus de medicinalibus Indorum herbis uit 1552. Martín de la Cruz, een Azteekse arts, schreef het aan het college van Santa Cruz in Tlatelolco, en Juan Badiano vertaalde het in het Latijn. Het boek bevat 185 afbeeldingen van planten. Het belandde in de Vaticaanse Bibliotheek, en paus Johannes Paulus II gaf het in 1990 terug aan Mexico.
Ook de Florentijnse Codex van Bernardino de Sahagún, uit de zestiende eeuw, beschrijft Azteekse planten en geneeskunde.
Een bijzondere bron is van steen. Halverwege de negentiende eeuw werd op de helling van de vulkaan Popocatépetl, bij Tlalmanalco, een zestiende-eeuws Azteeks beeld gevonden van Xochipilli, 'bloemenprins', de god van bloemen, zang, dans en kunst. Het staat nu in het Nationaal Museum voor Antropologie in Mexico-Stad. Op het beeld en de sokkel zijn bloemen en paddenstoelen uitgehouwen. Wasson, Schultes en Hofmann herkenden er heilige paddenstoelen, tabak, ololiuqui en sinicuichi in, en zagen in de opgeheven houding iemand in extase; niet alle onderzoekers zijn het daarover eens.
Tegenwoordig doceert de Universiteit van New Mexico over curanderismo, onder leiding van Eliseo Torres.
Curanderismo is levend in Mexico en Midden-Amerika, en onder Mexicaanse Amerikanen in de Verenigde Staten. Mensen gaan naar een curandero bij ziekten die een arts niet herkent, of naast een bezoek aan de dokter.
Op markten zoals de Mercado de Sonora in Mexico-Stad verkopen kraampjes kruiden, kaarsen en amuletten.
Steeds meer zorgverleners leren over curanderismo, zodat ze hun patiënten beter begrijpen.
De apotheek van de curandero is rijk. Wijnruit (ruda) wordt gebruikt bij limpias en tegen het boze oog. Estafiate (Artemisia ludoviciana) dient bij buikpijn. Epazote wordt in de keuken gebruikt en traditioneel tegen wormen.
Pirul (Schinus molle), de peperboom, wordt bij limpias gebruikt. Copal wordt gebrand. Kamille, munt en citroenverbena zijn dagelijkse thee.
Andere planten werken op de geest. Zacatechichi, 'bitter gras', wordt gedronken voor heldere dromen, en Damiana geldt als liefdesmiddel en kalmerend kruid. De Mazateken in Oaxaca gebruiken heilige paddenstoelen, Salvia divinorum en ololiuqui in genezingsceremonies.
Veel planten komen uit de Azteekse traditie, andere uit Spanje.
Curanderismo is een spirituele en culturele traditie. Neem de ziekten die erin worden beschreven serieus, ook als ze niet in een medisch boek staan.
Sommige kruiden zijn giftig. Wijnruit kan bij zwangerschap een miskraam veroorzaken, en epazote is in grote hoeveelheden giftig. Overleg met een arts.
De bewustzijnsveranderende planten horen bij ceremonies van levende volken, met een genezer die de deelnemers begeleidt. Hun kaarten noemen de risico's en de Nederlandse wet.
Uit de keuken
Er staat nog geen recept uit deze traditie op de site. Deze recepten gebruiken wel kruiden die zij kent.
Midden-Amerika en Caraïben · TraditieCacaodrank met chili en vanilleChocolade zoals de Maya en Azteken hem dronken: bitter, kruidig en met een schuimkraag.AlledaagsCacao · Vanille · Cayennepeper2 kopjes · 10 minuten
stu_spivack · CC BY-SA 2.0Midden-Amerika en Caraïben · TraditieSorrel, Caribische kerstdrankHibiscus met gember en piment: de rode drank die in Jamaica en Trinidad bij Kerstmis hoort.Feest en gastvrijheidRozelle (hibiscus) · Gember · PimentOngeveer 2 liter · 20 minuten, plus een nacht trekken
TitiNicola · CC BY-SA 4.0Zuid-Amerika · TraditieTereré, koude mate met yuyosDe nationale drank van Paraguay: yerba mate met ijskoud water en verse kruiden.Warme dagenFeest en gastvrijheidYerba mate · Munt · CitroenverbenaVoor een groepje, rondgaand · 10 minutenRegister
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 347
Tagetes erecta
Traditioneel toegeschreven
Remt talg bij vette huid, kalmeert en voorkomt uitdroging bij droge huid, hydrateert en houdt rimpels op afstand bij gecombineerde huid; spiritueel symbool van innerlijk vuur.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 166
Persea americana
Vrucht rijk aan enkelvoudig onverzadigde vetten, vezels en kalium; past in een voedingspatroon dat gunstig is voor het cholesterol. Avocado-olie wordt in huidverzorging gebruikt.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 161
Capsicum frutescens
Capsaïcine uit chilipepers wordt uitwendig gebruikt bij zenuwpijn en gewrichtspijn; hooggedoseerde capsaïcinepleisters zijn als medicijn erkend. Inwendig is het vooral een verwarmende specerij.
Let opZuid-Amerika · Kruid · № 378
Aloysia citrodora
Traditioneel toegeschreven
Ontspannend, helpt in slaap.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Anders · № 817
Protium copal
Hars van tropische bomen, die als wierook wordt gebrand bij ceremonies.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 928
Turnera diffusa
Kleine, houtige struik met kleine, sterk geurende bladeren en gele bloemen. Bevat flavonoïden zoals apigenine en acacetine, terpenen en een kleine hoeveelheid blauwzuurglycosiden. Geldt als licht kalmerend en opbeurend; welke stoffen daarvoor zorgen, is niet bekend.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 460
Dysphania ambrosioides (syn. Chenopodium ambrosioides)
Sterk geurend keukenkruid dat traditioneel tegen darmwormen en winderigheid wordt gebruikt. De etherische olie bevat ascaridol, dat wormen doodt maar ook voor mensen giftig is.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 820
Artemisia ludoviciana
Bitter, aromatisch kruid dat in Mexico bij buikpijn en spijsverteringsklachten wordt gebruikt.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 420
Argemone mexicana
Traditioneel toegeschreven
Wortel urinedrijvend, zuiverend, pijnstillend, slaapverwekkend; zaden laxerend, braakopwekkend, slijmoplossend; bij oedeem, geelzucht, huidziekten, wratten, schurft, gonorroe, lintworm, hoest en astma.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 906
Ipomoea corymbosa (syn. Turbina corymbosa, Rivea corymbosa)
Houtige winde met witte bloemen. De kleine, ronde zaden bevatten ergine (LSA) en verwante ergoline-alkaloïden, chemisch verwant aan LSD. Ze geven een bedwelming met visioenen, vaak met misselijkheid en loomheid.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 212
Pimenta dioica
De gedroogde bessen bevatten eugenol, net als kruidnagel, en geven een warme smaak. In de Caribische volksgeneeskunde worden ze bij buikpijn en winderigheid gebruikt; onderzoek ontbreekt.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 822
Schinus molle
Boom met aromatische bladeren en roze besjes, gebruikt bij reinigingsrituelen en als volksmiddel.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 905
Salvia divinorum
Saliesoort met grote bladeren die salvinorine A bevatten, een zeer sterke stof die op de kappa-opioïdreceptor werkt. Geeft kortdurende, vaak heftige veranderingen van waarneming en het gevoel uit het lichaam te treden.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 369
Smilax spp. (o.a. Smilax ornata)
De wortel bevat saponinen en werd lang verkocht als 'bloedzuiverend' middel en bij huidaandoeningen. Er is geen bewijs dat sarsaparilla herpes, syfilis of andere infecties behandelt.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 923
Heimia salicifolia
Struik uit de kattenstaartfamilie met smalle bladeren en gele bloemen. Bevat vertine (cryogenine), lyfoline en lythrine. Zou een lichte duizeligheid geven, een gele tint over wat men ziet en het gevoel dat geluiden van ver komen.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 819
Nicotiana rustica
Ceremoniële plant van veel inheemse volken in Amerika. Tabak is verslavend en schadelijk voor de gezondheid.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Paddenstoel · № 904
Psilocybe mexicana (en andere Psilocybe-soorten)
Kleine paddenstoelen die psilocybine en psilocine bevatten. Ze geven na een half uur tot een uur visioenen en een veranderde beleving van tijd en ruimte, die enkele uren aanhouden.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 222
Vanilla planifolia
Traditioneel toegeschreven
Geeft een gevoel van rust en comfort; geurstof.
Let opEuropa · Kruid · № 242
Ruta graveolens
Traditioneel toegeschreven
Antiseptisch, stimulerend, menstruatiebevorderend, slijmoplossend, krampwerend, ontwormend (kinderen); versterkt haarvaten (rutine); bij hysterie, winderigheid en koliek, beginnende verlamming, indigestie; olie urinedrijvend en huidprikkelend.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 159
Dioscorea villosa
Traditioneel gebruikt bij krampen in buik en baarmoeder. Wilde-yamcrème wordt verkocht als 'natuurlijk progesteron', maar het lichaam kan diosgenine niet omzetten in hormonen; dat kan alleen in een laboratorium.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 632
Anemopsis californica
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind en vocht bij gewrichtspijn die erger wordt bij koud, nat weer, opent verstopte bijholten en droogt vocht bij langzaam genezende wonden en zwellingen.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 922
Calea ternifolia (syn. Calea zacatechichi)
Struik uit de composietenfamilie met zeer bittere bladeren. Bevat onder meer caleïcine en andere sesquiterpeenlactonen. Zou de slaap licht en de dromen helder en levendig maken; in een kleine studie gaf een extract een lichte verandering van waarneming, sufheid en een korte slaap met levendige dromen.