Kruidenkennis van de Caraïben

Lang voor 1492 woonden de Taíno, de Kalinago en andere inheemse volken op de eilanden van de Caraïben. Ze kenden de planten van hun eilanden en gebruikten ze als voedsel, medicijn en bij ceremonies. Het woord tabak komt via het Spaans uit hun taal; de Taíno gebruikten tabak onder meer bij rituelen.

Na de Spaanse verovering stierven de meeste Taíno aan geweld, dwangarbeid en nieuwe ziekten. Een deel van hun kennis leefde voort in de families en dorpen die volgden. Vanaf de zestiende eeuw werden honderdduizenden Afrikanen tot slaaf gemaakt en naar de plantages op de eilanden gebracht. Zij namen hun eigen kennis van planten mee en leerden de planten van hun nieuwe omgeving kennen.

Uit die menging van inheemse, Afrikaanse, Europese en later ook Indiase en Chinese kennis groeide de kruidengeneeskunde die je nu op de eilanden vindt. Op de Engelstalige eilanden heet die bush medicine en bush tea, op Curaçao, Aruba en Bonaire rèmedi di tera.

In de volksgeneeskunde van veel eilanden draait gezondheid om een schoon en evenwichtig lichaam. Bittere theeën gelden als bloedzuiverend. Op Jamaica is cerasee daarvan het bekendste voorbeeld. Sommige families geven hun kinderen eens per jaar een 'washout', een reinigende thee.

Er bestaat ook een indeling in 'warme' en 'koele' kruiden en kwalen, zoals in veel volksgeneeskundes rond de Atlantische Oceaan. Een koele thee zou helpen bij koorts en een warme bij kou en buikpijn.

Ziekte heeft volgens veel mensen niet alleen een lichamelijke oorzaak. Op sommige eilanden hangt genezing samen met religieuze tradities, zoals vodou op Haïti en santería op Cuba. Die beschrijven we hier niet; ze horen bij hun eigen gemeenschappen.

De kennis wordt vooral thuis doorgegeven, van grootmoeder op kleinkind. Bijna elke familie kent wel een paar theeën tegen koorts, verkoudheid of buikpijn. Daarnaast zijn er kruidendokters, vroedvrouwen en verkopers op de markt die een groter deel van de kennis bewaren.

Op Curaçao groeide Dinah Veeris (1939–2024) op in de kruidentuin van haar moeder. Ze verzamelde de kennis van ouderen op het eiland en richtte in 1991 de kruidentuin Den Paradera op, waar bezoekers de planten en hun gebruik leren kennen.

De meeste kennis is mondeling. Europese natuuronderzoekers schreven wel veel op, maar vermeldden zelden van wie ze het leerden. Hans Sloane beschreef in zijn boek over de natuur van Jamaica (1707 en 1725) honderden planten en hun gebruik, voor een groot deel geleerd van tot slaaf gemaakte Afrikanen.

Een bekend voorbeeld is de naam kwassie. Linnaeus noemde het geslacht Quassia naar Graman Quassi, een vrijgelaten genezer en plantenkenner in Suriname. Hij liet Europeanen in de achttiende eeuw zien hoe de bittere bast tegen koorts werd gebruikt.

Sinds de jaren tachtig verzamelt het onderzoeksnetwerk TRAMIL op veel eilanden welke planten mensen echt gebruiken. Het laat die planten onderzoeken op werking en veiligheid en publiceert de resultaten in een Caribische plantenfarmacopee.

Kruidenthee is op de eilanden een gewoon huismiddel, vaak naast een bezoek aan de huisarts. Op markten liggen bossen verse kruiden, en veel mensen hebben een paar geneeskrachtige planten in de tuin.

De kennis staat wel onder druk. Jongeren verhuizen naar de stad of naar het buitenland, en kant-en-klare medicijnen zijn makkelijker te krijgen. Tuinen zoals Den Paradera, scholen en onderzoeksprojecten zoals TRAMIL proberen de kennis vast te leggen en door te geven.

Door migratie leeft de traditie ook in Nederland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. In Caribische winkels in Amsterdam, Rotterdam of Londen vind je veel van dezelfde kruiden.

De kruiden komen uit de tuin, van het erf en uit het struikgewas. Ze worden meestal als thee getrokken of gekookt, soms als bad of kompres gebruikt.

Sopropo (cerasee) is een van de bekendste bittere theeën. Het blad van de Zuurzak wordt 's avonds gedronken om te ontspannen. Citroengras heet op Jamaica fever grass en wordt bij koorts en verkoudheid gedronken. Piment groeit van oudsher op Jamaica en wordt gebruikt bij buikpijn en in eten.

De bast van Pokhout werd al in de zestiende eeuw naar Europa verscheept als middel tegen syfilis. Sarsaparilla was een bekende bloedzuiverende wortel. Verder gebruikt men onder meer Kwassiehout, Fluweelblad, Koffiecassia, Papaja en Aloë vera, die op Aruba vanaf 1840 op grote schaal werd geteeld.

Veel van deze kennis ontstond onder de slavernij, door mensen die vaak geen andere zorg kregen. Europeanen namen de kennis over zonder de bron te noemen. Het is goed om die geschiedenis te kennen en de mensen die de kennis bewaren de erkenning te geven die ze verdienen.

Niet alle kruiden zijn onschuldig. Zuurzakblad bevat stoffen die in laboratoriumonderzoek giftig zijn voor zenuwcellen, en sopropo kan de bloedsuiker verlagen en is gevaarlijk bij zwangerschap. Gebruik huismiddelen niet in plaats van medische zorg bij ernstige klachten.