Mānuka als taonga

Mānuka (Leptospermum scoparium) is een struik of kleine boom die in heel Aotearoa Nieuw-Zeeland groeit, van de kust tot de bergen. Voor Māori is mānuka een taonga, een kostbaar bezit, verbonden met Tāne, de atua van het woud.

Het harde hout werd gebruikt voor gereedschap, wapens, peddels, palissaden en brandhout. De bladeren, bast en hars werden in rongoā gebruikt.

Toen James Cook in de jaren 1770 Nieuw-Zeeland bezocht, zette zijn bemanning thee van de bladeren. Daarom heet de plant in het Engels ook tea tree. In de twintigste eeuw werd mānuka wereldberoemd door de honing.

In de Māori-wereld hebben planten mauri, levenskracht, en whakapapa, afstamming, net als mensen. Mānuka is een kind van Tāne. Wie mānuka gebruikt, gaat een relatie aan met de plant en met het woud.

Kaitiakitanga, de zorg voor en het beschermen van het land en zijn rijkdommen, is een kernbegrip. Mānuka is niet zomaar een product, maar iets om te beschermen voor toekomstige generaties.

Daarom gaat de strijd om de naam mānuka voor veel Māori over meer dan handel: het gaat om hun taal, hun kennis en hun relatie met het land.

Kennis over mānuka gaat in Māori-families en gemeenschappen van generatie op generatie, als deel van de bredere kennis van rongoā.

In de jaren tachtig onderzocht de biochemicus Peter Molan aan de Universiteit van Waikato de antibacteriële werking van mānuka-honing. In 2008 ontdekten onderzoekers dat de stof methylglyoxal daarbij een belangrijke rol speelt.

Steeds meer bijenhouders en honingbedrijven zijn in Māori-handen, en zij verbinden hun werk met kaitiakitanga.

Over het gebruik van mānuka in rongoā schreven onder meer Murdoch Riley, in Māori Healing and Herbal uit 1994, en de online encyclopedie Te Ara.

Sinds 2015 proberen Nieuw-Zeelandse producenten, met de Mānuka Charitable Trust, het woord mānuka te beschermen als certificeringsmerk. In 2021 wees het Britse octrooibureau dat af, en in 2023 oordeelde ook het Nieuw-Zeelandse bureau dat "manuka honey" een beschrijvende term is.

De Mānuka Charitable Trust, die zich inzet voor de rechten van Māori, zet de strijd voort.

Mānuka-honing is een van de bekendste exportproducten van Nieuw-Zeeland. Een gecontroleerde vorm wordt in ziekenhuizen gebruikt in wondverband.

Er is een groot conflict met Australische producenten, die honing van verwante Leptospermum-soorten ook mānuka noemen. Voor Māori gaat het om het gebruik van een Māori-woord.

Mānuka wordt ook aangeplant om land te herstellen, omdat de struik snel groeit op kale grond.

In rongoā werden de bladeren van mānuka getrokken bij koorts en verkoudheid, en de bast en hars bij brandwonden en huidklachten. Het verwante kānuka werd op vergelijkbare manier gebruikt.

Mānuka-honing wordt door bijen gemaakt van de nectar van de mānukabloemen. De honing bevat methylglyoxal, dat bacteriën remt.

Mānuka groeit samen met andere inheemse planten, zoals kawakawa en kūmarahou.

Mānuka is een taonga. Wie mānuka-honing koopt, kan kiezen voor merken in Māori-handen of met eerlijke afspraken met Māori.

Honing is niet geschikt voor kinderen onder een jaar, vanwege het risico op botulisme. Medische wondhoning is iets anders dan honing uit de supermarkt.